III CZP 111/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes J. Pawlak. Sędziowie: W. Bryl, W. Formański, W. Kuryłowicz, J. Majorowicz, Z. Masłowski, J. Pietrzykowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem przedstawiciela Prokuratury Generalnej PRL wiceprokuratora T. Potapowicza, w sprawie z powództwa Stanisława Ch. przeciwko Skarbowi Państwa (Dowództwu Marynarki Wojennej w G.) o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy na posiedzeniu w dniu 19 grudnia 1969 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów SN:"Czy przepis art. 65 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 11) w związku z art. 117 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. U. Nr 44, poz. 220) wyłącza drogę sądową do dochodzenia od Skarbu Państwa przez członków rodziny żołnierza, który poniósł śmierć w czasie odbywania służby wojskowej, zwrotu kosztów pogrzebu oraz odszkodowania w związku ze znacznym pogorszeniem się sytuacji życiowej?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Ustawa z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 11) wyłącza drogę sądową do dochodzenia od jednostki wojskowej przez członków rodziny żołnierza, który poniósł śmierć w związku ze służbą wojskową, roszczeń o zwrot kosztów pogrzebu oraz odszkodowania z tytułu pogorszenia sytuacji życiowej. Uzasadnienie faktyczneŻołnierze niezawodowi Sił Zbrojnych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w razie inwalidztwa oraz ich rodziny w razie śmierci żywiciela otrzymują z funduszów państwowych zaopatrzenie, szczegółowo określone w ustawie z dnia 23 sierpnia 1968 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 11). Jeżeli inwalidztwo albo śmierć żołnierza pozostaje w związku ze służbą wojskową, osobom uprawnionym do zaopatrzenia przysługują niektóre świadczenia szczególne, między innymi wyższa od ogólnie obowiązującej renta inwalidzka (art. 11) i renta rodzinna (art. 18). Ponadto żołnierzom, którzy podczas lub w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych w czasie pokoju doznali wskutek wypadku uszkodzenia zdrowia powodującego niezdolność do służy wojskowej oraz inwalidztwo I lub II grupy, przysługuje jednorazowe odszkodowanie przewidziane w art. 117 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. U. Nr 44, poz. 220). W razie śmierci żołnierza wskutek takiego wypadku jednorazowe odszkodowanie według zasad określonych w tym przepisie przysługuje członkom jego rodziny.Przed przystąpieniem do rozważań nad zagadnieniem prawnym przedstawionym składowi powiększonemu Sądu Najwyższego przez skład zwykły konieczne jest wyjaśnienie kwestii wstępnej, a mianowicie, czy wyżej wymienione przepisy są przepisami szczególnymi w rozumieniu art. 421 k.c., i w konsekwencji, czy wyłączają one stosowanie przepisów art. 417-420 k.c. o odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną przez funkcjonariusza państwowego.Zagadnienie stosunku przepisów o odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych do obowiązujących poprzednio przepisów o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin wyłoniło się już na tle art. 7 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów państwowych (Dz. U. Nr 54, poz. 243). Artykuł ten przewidywał, że przepisów normujących zasady odpowiedzialności Państwa (art. 1-6 cyt. ustawy) nie stosuje się do odpowiedzialności Państwa unormowanej w przepisach szczególnych. W związku z treścią tego przepisu Sąd Najwyższy w uchwale Całej Izby Cywilnej z dnia 14 stycznia 1960 r. 1 CR 45/59 (OSN 1961, poz. 1) wyjaśnił, że przepisy dekretu z dnia 14 sierpnia 1954 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 98), które zobowiązują Państwo do określonych w nich świadczeń w razie inwalidztwa żołnierzy lub ich śmierci, nie są przepisami szczególnymi w rozumieniu art. 7 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r., a w konsekwencji nie wyłączają one stosowania tej ustawy w odniesieniu do wspomnianych żołnierzy i ich rodzin. Rozważając możliwość zbiegu norm prawnych między przepisami powszechnie obowiązującymi o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych a przepisami o zaopatrzeniu w związku z inwalidztwem lub śmiercią żołnierza, Sąd Najwyższy w omawianej uchwale zwrócił uwagę na to, że zbieg norm prawnych jest możliwy do przyjęcia wtedy, gdy dotyczy on sytuacji, w której ten sam stan faktyczny można podciągnąć pod więcej niż jeden przepis prawa, tzn. gdy zachodzi tożsamość przedmiotu unormowania obu tych grup przepisów oraz gdy przepisy szczególne normują odpowiedzialność Państwa inaczej niż przepisy ogólne. W obowiązującym wówczas stanie prawnym Sąd Najwyższy nie dopatrzył się takiej tożsamości unormowania.Uchwała ta zachowała w pełni swą aktualność również po wejściu w życie kodeksu cywilnego z 1964 r. w stosunku do wypadków zaszłych przed dniem 1 stycznia 1968 r. Wprawdzie bowiem ustawa z dnia 15 listopada 1956 r. została - jeśli chodzi o jej art. 1-5, 7 i 8 - uchylona przez art. VII przep. wprow. k.c. i zastąpiona przepisami kodeksu cywilnego, jednakże art. 421 k.c., będący odpowiednikiem uchylonego art. 7 ustawy, nie wprowadził w omawianej materii żadnych istotnych zmian.Zmiana stanu prawnego nastąpiła dopiero z dniem 1 stycznia 1968 r., od tej bowiem daty rozpoczyna się moc obowiązująca ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 11).Poza istotnymi zmianami w stosunku do uchylonego dekretu z dnia 14 sierpnia 1954 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, polegającymi na wspomnianym już podwyższeniu wysokości niektórych świadczeń, zwłaszcza rent inwalidzkich i rodzinnych, jeżeli inwalidztwo albo śmierć żołnierza pozostaje w związku ze służbą wojskową, ustawa z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin zawiera nowy przepis, mianowicie art. 65 § 1, według którego świadczenia przewidziane w tej ustawie oraz w cytowanym już art. 117 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. "stanowią w stosunku do jednostki wojskowej - wynagrodzenie wszelkich szkód spowodowanych całkowitą niezdolnością do wykonywania zatrudnienia albo śmiercią, które pozostają w związku ze służbą wojskową". Tak kategoryczne i jednoznaczne sformułowanie przepisu prowadzi do wniosku, że hipoteza tego przepisu w objętym nią zakresie dotyczy wszelkich szkód na osobie, a więc również przewidzianych w przepisach kodeksu cywilnego o odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariusza państwowego. Tak więc żołnierzowi niezawodowemu w rozumieniu art. 4 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, którego całkowita niezdolność do wykonywania zatrudnienia (inwalidztwo I lub II grupy) pozostaje w związku ze służą wojskową, nie przysługują - poza wymienionymi w art. 65 § 1 ustawy - inne roszczenia w stosunku do jednostki wojskowej. Inne roszczenia - poza przewidzianymi w tym przepisie - nie przysługują również członkom rodziny żołnierza niezawodowego, którego śmierć pozostaje w związku ze służbą wojskową.W szczególności nie przysługują roszczenia przewidziane w art. 417-420 k.c., w świetle bowiem dyspozycji art. 65 § 1 omawianej ustawy należy uznać, że wymienione w nim przepisy normują całościowo - w zakresie objętym hipotezą tego artykułu - naprawienie przez jednostkę wojskową szkód spowodowanych całkowitą niezdolnością do wykonywania zatrudnienia albo śmiercią żołnierza. W konsekwencji omawiany przepis jest w rozumieniu art. 421 k.c. przepisem szczególnym, a tym samym wyłącza stosowanie przepisów art. 417-420 k.c.Poszkodowany może więc dochodzić od jednostki wojskowej na podstawie przepisów kodeksu cywilnego o czynach niedozwolonych jedynie naprawienia takich szkód, które nie zostały spowodowane całkowitą niezdolnością do wykonywania zatrudnienia albo śmiercią, w szczególności naprawienia szkód wyrządzonych w mieniu żołnierza. Jeśli chodzi o żołnierza, który w związku ze służbą wojskową doznał inwalidztwa III grupy, przysługują mu w stosunku do jednostki wojskowej roszczenia o naprawienie szkód na podstawie przepisów kodeksu cywilnego w zakresie przewidzianym dyspozycją art. 65 § 2 ustawy, kwestia ta jednak, jak również kwestia żołnierzy, którzy pomimo doznanych szkód na osobie nie zostali zaliczeni do żadnej z grup inwalidów, nie jest - ze względu na zakres przedstawionego zagadnienia prawnego dotyczącego wyłącznie członków rodziny zmarłego żołnierza - przedmiotem rozważań składu powiększonego Sądu Najwyższego.Uzasadnienie prawnePrzechodząc po tych wstępnych wyjaśnieniach do istoty rozpoznawanego zagadnienia prawnego, należy zważyć, co następuje.W razie śmierci żołnierza w związku ze służbą wojskową uprawnionym członkom jego rodziny przysługuje renta rodzinna przewidziana w art. 18 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r., odprawa pośmiertna przewidziana w art. 26 oraz inne świadczenia przewidziane w tej ustawie. Kwestii zasiłku pogrzebowego omawiana ustawa nie normuje w sposób bezpośredni, odsyłając w tym względzie do przepisów ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6).W myśl art. 37 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin prawo do przewidzianych w tej ustawie świadczeń ustalają i świadczenia wypłacają właściwe do spraw rent organy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, od których decyzji przysługują środki prawne przewidziane w przepisach szczególnych, a mianowicie w art. 11 ustawy z dnia 13 kwietnia 1960 r. o utworzeniu Komitetu Pracy i Płac oraz o zmianach właściwości i opieki społecznej (Dz. U. Nr 20, poz. 119), jak również w ustawie z dnia 28 lipca 1939 r. - prawo o sądach ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 1961 r. Nr 41, poz. 215).O tym, czy wypadek, któremu uległ żołnierz, pozostaje w związku ze służbą wojskową, orzekają - na podstawie zarządzenia Ministrów Obrony Narodowej i Spraw Wewnętrznych z dnia 10 października 1968 r. w sprawie właściwości i trybu postępowania organów wojskowych w zakresie ustalania charakteru wypadków podczas służby wojskowej dla celów zaopatrzenia inwalidzkiego żołnierzy niezawodowych (M.P. Nr 44, poz. 313) - komisje powypadkowe, powoływane przez dowódców jednostek wojskowych, od których ustaleń przysługuje odwołanie do właściwej komisji odwoławczej.Jednorazowe odszkodowanie przewidziane w art. 117 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. U. Nr 44, poz. 220) przyznaje - w myśl rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 15 listopada 1963 r. w sprawie zasad i trybu przyznawania i wypłaty żołnierzom oraz członkom ich rodzin odszkodowań z tytułu wypadków (Dz. U. Nr 53, poz. 291), nadal obowiązującego z mocy art. 214 cytowanej ustawy - właściwy wojskowy komendant wojewódzki, od którego decyzji przysługuje osobom zainteresowanym odwołanie do Szefa Departamentu Finansów Ministerstwa Obrony Narodowej.Z powyższego zestawienia przepisów wynika, że ustalanie i przyznawanie świadczeń przewidzianych w art. 65 § 1 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, następuje w trybie szczególnym przez organy określone w tych przepisach. Skoro zaś świadczenia te stanowią - w stosunku do jednostki wojskowej - wynagrodzenie wszelkich szkód spowodowanych śmiercią żołnierza, to poszkodowanym członkom pozostałej po nim rodziny nie przysługują z tytułu doznania takich szkód inne roszczenia w stosunku do jednostki wojskowej. W konsekwencji tego unormowania sprawy o wynagrodzenie szkód spowodowanych śmiercią żołnierza w związku ze służbą wojskową nie podlegają rozpoznaniu w postępowaniu sądowym (art. 2 § 3 k.p.c.).Unormowanie to jest podobne do przewidzianego w ustawie z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8). Wprawdzie odpowiedni art. 22 tej ustawy stanowi, że świadczenia w niej przewidziane i ustalane w określonym w niej trybie stanowią w stosunku do uspołecznionego zakładu pracy wynagrodzenie wszelkich szkód wynikłych dla pracownika lub jego rodziny na skutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, natomiast art. 65 § 1 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin nie wspomina o trybie ustalania świadczeń, jednakże różnica ta nie ma istotnego znaczenia dla oceny dopuszczalności drogi sądowej. Jak już bowiem wyżej wyjaśniono, szczególny, pozasądowy tryb ustalania świadczeń dla członków rodziny żołnierza zmarłego w związku ze służbą wojskową reguluje nie tylko ostatnio wymieniona ustawa, lecz również inne, wyżej przytoczone przepisy.Za tym, że poza świadczeniami przewidzianymi w art. 65 § 1 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, dla których ustalenia i wypłaty przewidziany jest tryb szczególny w wyżej wymienionych przepisach, osobom uprawnionym nie przysługują przeciw jednostce wojskowej inne roszczenia o naprawienie szkód spowodowanych śmiercią żołnierza w związku ze służbą wojskową oraz że naprawienia takich szkód nie można dochodzić w drodze sądowej, przemawia pośrednio również treść art. 65 § 2 omawianej ustawy. Przepis ten przewiduje, że żołnierz, który otrzymał rentę inwalidzką według III grupy, może dochodzić od jednostki wojskowej jednorazowego odszkodowania z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę lub za pogorszenie sytuacji życiowej. Użyte w tym przepisie wyrazy "może dochodzić" oznaczają niewątpliwie możność dochodzenia przewidzianego w nim roszczenia w drodze sądowej. Rozumowanie a contrario prowadzi do wniosku, że dochodzenie w drodze sądowej przeciwko jednostce wojskowej wynagrodzenia szkód, o których mowa w art. 65 § 1, jest niedopuszczalne.Przewidziane w art. 117 cyt. ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. odszkodowanie przysługuje jedynie członkom rodziny żołnierza zmarłego wskutek wypadku podczas lub w związku ze służbą wojskową, natomiast nie dotyczy sytuacji, gdy śmierć żołnierza jest następstwem choroby powstałej w związku ze służbą wojskową. Na tle tego unormowania może powstać kwestia dopuszczalności dochodzenia w drodze sądowej przez rodzinę żołnierza, zmarłego wskutek choroby, odszkodowania przewidzianego w art. 446 § 3 k.c. Ze względu jednak na stan faktyczny rozpatrywanej sprawy, w której chodzi o roszczenia rodziny żołnierza zmarłego wskutek wypadku, wspomniana kwestia musiała pozostać poza zakresem rozważań składu powiększonego Sądu Najwyższego.Z powyższych względów Sąd Najwyższy - na podstawie art. 29 ustawy o Sądzie Najwyższym - uchwalił zasadę prawną przytoczoną w sentencji niniejszej uchwały.