III CRN 280/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN H. Dąbrowski. Sędziowie SN: W. Łysakowski, K. Piasecki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Grzegorza G. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat w B. o zapłatę, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Toruniu z dnia 13 lipca 1979 r.,uchylił zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego i oddalił rewizję pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego w B. z dnia 13 marca 1979 r. i zasądził na rzecz powoda od pozwanego 200 zł tytułem kosztów postępowania rewizyjnego; nakazał pozwanemu uiszczenie na rzecz Skarbu Państwa (Kasa Sądu Rejonowego w B.) 870 zł tytułem wpisu od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneSąd Rejonowy w B. wyrokiem z dnia 13 marca 1979 r. zasądził od Państwowego Zakładu Ubezpieczeń na rzecz małoletniego powoda Grzegorza G. kwotę 14.000 zł z 8% i kosztami procesu. Sąd ten ustalił, że małoletni powód został potrącony przez motocyklistę, którego tożsamości nie ustalono. Powód doznał wstrząsu mózgu i ran twarzy. Należy mu się zadośćuczynienie w kwocie wyższej niż kwota wypłacona z tytułu ubezpieczenia komunikacyjnego i młodzieży szkolnej.Na skutek rewizji pozwanego Państwowego Zakładu Ubezpieczeń Sąd Wojewódzki w Toruniu wyrokiem z dnia 13 lipca 1979 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i powództwo oddalił, nie obciążając powoda kosztami procesu za obie instancje. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Wojewódzki wyraził pogląd, że jak wynika z rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 46, poz. 274; zm.: Dz. U. z 1975 r. Nr 30, poz. 160, z 1978 r. Nr 1, poz. 1) z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej Zakład Ubezpieczeń nie odpowiada za szkody wyrządzone przez ruch pojazdu mechanicznego, jeżeli nie ustalono tożsamości posiadacza lub kierowcy pojazdu (przepis § 18 pkt 3 w zw. z § 16). W wypadku takim przysługuje poszkodowanemu świadczenie z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków (przepis § 9 ust. 1 pkt 1 cyt. rozporządzenia). W myśl przepisu § 12 tegoż rozporządzenia w sytuacji powyższej PZU wypłaca jednorazowe świadczenie pieniężne, które wynosi odpowiedni procent sumy 90.000 zł, w jakim poszkodowany doznał trwałego inwalidztwa. W świetle przepisów wyżej wymienionego rozporządzenia Rady Ministrów Sąd Wojewódzki uznał, że Sąd I instancji niewłaściwie przyjął, iż pozwany odpowiada na zasadzie odpowiedzialności cywilnej. Przepisy rozporządzenia dotyczące ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej wymagają, aby sprawca wypadku był znany, natomiast w wypadku, jakiemu uległ powód, nie ustalono tożsamości sprawcy, a więc - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - nie ma podstaw prawnych do zasądzenia od pozwanego należności z tytułu ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej. PZU odpowiada tylko w granicach ubezpieczenia od następstw nieszczęśliwych wypadków i małoletni powód nie może domagać się wyższego zadośćuczynienia, albowiem przepisy rozporządzenia określają ściśle stawkę tego ubezpieczenia.W rewizji nadzwyczajnej Minister Sprawiedliwości wniósł o uchylenie wyroku Sądu Wojewódzkiego i oddalenie rewizji pozwanego Państwowego Zakładu Ubezpieczeń od wyroku Sądu Rejonowego w B. z dnia 13.III.1979 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna opiera się na zarzucie rażącego naruszenia przepisu § 16 ust. 2 oraz § 18 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 46, poz. 274 z późn. zm.).Zarzut ten należy uznać za uzasadniony z następujących względów. Przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 46 poz. 274) posługują się zarówno pojęciem "cudzoziemiec dewizowy", jak i pojęciem "krajowiec dewizowy", wiążąc z nimi swoiste rozwiązania prawne w zakresie niektórych problemów dotyczących świadczeń z tytułu obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych. Ogólnie - do celów wykładni wchodzących w grę w niniejszej sprawie przepisów - należy stwierdzić, że kto nie może być zakwalifikowany jako "cudzoziemiec dewizowy", ten będzie uznany za "krajowca dewizowego". Do tego, aby być "krajowcem dewizowym", wcale nie jest konieczne nawiązywanie jakichś konkretnych stosunków prawnodewizowych. Takie rozumienie tego pojęcia nie miałoby żadnego logicznego i prawnego uzasadnienia w dziedzinie ubezpieczeń komunikacyjnych.Rozróżnieniem między "cudzoziemcem dewizowym" a "krajowcem dewizowym" tłumaczą się między innymi następujące unormowania. Stosownie do przepisu § 1 ust. 2 powołanego rozporządzenia obowiązkowe ubezpieczenia wymienione w ust. 1 pkt 1 i 3 (ubezpieczenia NW i auto-casco) nie obejmują następstw nieszczęśliwych wypadków wynikłych u cudzoziemców dewizowych oraz szkód w pojazdach będących w ich posiadaniu.Według § 5 ust. 2 pkt 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 stycznia 1978 r. zmieniającego rozporządzenia w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 1, poz. 1) zakład ubezpieczeń nie odpowiada za wypadki krajowców dewizowych w ruchu zagranicznym. Istotne jednak znaczenie mają dalsze przepisy rozporządzenia z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych. W części dotyczącej ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej została uregulowana zasada, stosownie do której z obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej przysługują świadczenia, jeżeli posiadacz lub kierowca pojazdu mechanicznego są zobowiązani - na podstawie obowiązującego prawa - do odszkodowania za szkodę wyrządzoną przez ruch pojazdu mechanicznego, w wyniku czego nastąpiły: śmierć, uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia, utrata, zniszczenie lub uszkodzenie rzeczy (§ 16 ust. 1 rozporządzenia). Założeniem odpowiedzialności cywilnej jest ustalenie posiadacza lub kierowcy pojazdu mechanicznego. Stosownie zaś do § 18 ust. 3 rozporządzenia - z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej zakład ubezpieczeń nie odpowiada za szkody inne niż wymienione w § 16 ust. 2, a wyrządzone przez ruch pojazdu mechanicznego, jeżeli nie ustalono tożsamości posiadacza lub kierowcy pojazdu ani nie zidentyfikowano pojazdu. Unormowanie to stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w § 16 ust. 1 rozporządzenia. Oznacza to w zestawieniu w przepisem § 16 ust. 2 rozporządzenia odnoszącym się do "szkody na osobie będącej krajowcem dewizowym, wyrządzonej na terytorium PRL", że zakład ubezpieczeń nie odpowiada w takim wypadku za utratę, zniszczenie lub uszkodzenie rzeczy, gdy szkoda ta została wyrządzona w okolicznościach uzasadniających odpowiedzialność posiadacza lub kierowcy, a nie ustalono ich tożsamości ani nie zidentyfikowano pojazdu mechanicznego. Odpowiedzialność ubezpieczeniowa wchodzi natomiast w grę, w wypadku szkody na osobie, powodującej śmierć, uszkodzenia ciała i rozstrój zdrowia, nawet wówczas, gdy nie ustalono tożsamości posiadacza lub kierowcy ani nie zidentyfikowano pojazdu mechanicznego. Niezbędne jest przy tym ustalenie, że szkodę wyrządził pojazd mechaniczny w rozumieniu powołanego rozporządzenia (§ 2), że szkoda została wyrządzona na terytorium PRL, że została ona wyrządzona w okolicznościach uzasadniających odpowiedzialność cywilną i że szkoda została wyrządzona osobie będącej krajowcem dewizowym, a nie cudzoziemcem dewizowym. W konsekwencji zatem przepis § 16 ust. 2 rozporządzenia należy pojmować w ten sposób, że nie dotyczy on cudzoziemców dewizowych jako podmiotów poszkodowanych w wypadku komunikacyjnym.W świetle tej wykładni za uzasadnione należy uznać rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego. Pociąga to za sobą uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Wojewódzkiego i oddalenie rewizji Państwowego Zakładu Ubezpieczeń. Uwzględnieniu rewizji nie stoi na przeszkodzie upływ 6-miesięcznego terminu od daty uprawomocnienia się wyroku Sądu Wojewódzkiego, jeżeli zważy się, że mylna wykładnia przepisów prawa prowadziła do pokrzywdzenia małoletniego powoda przez pozbawienie go należnego odszkodowania. Dlatego też należało uznać, że stwierdzone rażące naruszenie przepisów prawa stanowi jednocześnie naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.