III CRN 108/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Majorowicz.Sędziowie SN: M. Sychowicz (spr.), T. Żyznowski.Protokolant: H. Janota.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 1984 r. na rozprawie sprawy z wniosku Zofii i Antoniego małż. K. z udziałem Dominika P., Henryka P., Marii B., Urszuli S. i Stanisława P. o uregulowanie własności nieruchomości na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Rejonowego w R. z dnia 27 lipca 1982 r. postanawia:uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Sądowi Rejonowemu w R. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneAntoni i Zofia małż. K., powołując się na art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 z późn. zm.), wnieśli o stwierdzenie, że nabyli własność działki o powierzchni 0,25 ha stanowiącej część nieruchomości objętej księgą wieczystą T.VI K 155 Z., jako jej samoistni posiadacze od 1967 r. na podstawie nieformalnej umowy darowizny.Urząd Miejski w R. w dniu 14 maja 1982 r. przekazał ten wniosek, zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81), Sądowi Rejonowemu w R.Postanowieniem z dnia 27 października 1982 r. Sąd Rejonowy w R. wniosek oddalił. Postanowienie to w zwykłym trybie nie zostało zaskarżone i uprawomocniło się. Nie zostało ono uzasadnione. Jak wynika z akt sprawy podstawą jego wydania było uznanie, iż z uwagi na obszar działki będącej przedmiotem wniosku nie jest ona nieruchomością wchodzącą w skład gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. i nie podlega nabyciu przez posiadacza samoistnego na podstawie tego przepisu.W rewizji nadzwyczajnej od wymienionego postanowienia Minister Sprawiedliwości zarzucił mu rażące naruszenie art. 3 i 316 k.p.c. i wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w R. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył: co następuje.Ustawa z dnia 26 października 1971 r. nie zawiera bliższego określenia nieruchomości, których dotyczy, a w szczególności nie posługuje się kryterium obszaru tych nieruchomości. Z art. 1 ust. 1 ustawy wynika tylko, że dotyczy ona nieruchomości wchodzących w skład gospodarstw rolnych. Unormowanie to wskazuje więc niewątpliwie, że ustawa dotyczy nieruchomości rolnych. Ponieważ więc nie podaje własnej definicji takich nieruchomości, powstała wątpliwość, jaką nieruchomość na gruncie jej przepisów należy uważać za rolną.Jak podniesiono w piśmiennictwie prawniczym ustawa z dnia 26 października 1971 r. stanowi wyraz legalizacji funkcjonujących już w rzeczywistości jako gospodarstwa rolne jednostek produkujących o nieuregulowanym stanie prawnowłasnościowym, kładąc tym samym akcent na ekonomiczne pojęcie gospodarstwa rolnego. Wykładnia art. 1-4 ustawy w powiązaniu z jej charakterem i społeczno-ekonomicznymi przesłankami, daje podstawę do przyjęcia, że ustawa oderwała się od pojęcia nieruchomości rolnej w rozumieniu kodeksu cywilnego, a działanie swe związała z gospodarczą funkcją nieruchomości polegającą na wchodzeniu jej w skład gospodarstwa rolnego. Przeważa pogląd, że w ustawie przyjęto pojęcie nieruchomości rolnej w szerszym zakresie, aniżeli występuje ono w kodeksie cywilnym.W zasadzie dla celów praktycznych związanych ze stosowaniem art. 1 ustawy z dn. 26 października 1971 r. można przyjąć, że używa ona pojęcia nieruchomości rolnej w rozumieniu § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych w brzmieniu obowiązującym w dniu 4 listopada 1971 r. (tekst jedn. Dz. U. z 1970 r. Nr 24, poz. 199), jednakże bez zastosowania kryterium obszarowego objętego hipotezą tego przepisu. Przedmiotem uwłaszczenia na podstawie ustawy mogą być zatem i takie nieruchomości, które pod względem obszarowym nie odpowiadają pojęciu nieruchomości rolnej w rozumieniu kodeksu cywilnego, np. działki jedna i kilkuarowe, jeżeli wchodzą w skład gospodarstwa rolnego, co oznacza, że wraz z innymi nieruchomościami stanowią gospodarstwo rolne bądź gospodarstwo takie jest prowadzone wyłącznie na tych nieruchomościach.Obszar działki będącej przedmiotem wniosku nie uzasadniał zatem uznania, że nie jest to nieruchomość wchodząca w skład gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. i na tej podstawie oddalenia wniosku.Należy ponadto zauważyć, że instrukcja nr 3 Ministra Rolnictwa z dnia 23 marca 1972 r. w sprawie wykonania przepisów ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Min. Rol. Nr 5, poz. 29), określając nieruchomości, które uważa się za rolne w rozumieniu ustawy, wyraźnie nawiązała do przepisów powołanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w brzmieniu obowiązującym w chwili wejścia w życie ustawy jak i po jego nowelizacji dokonanej rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1971 r. (Dz. U. Nr 37, poz. 332). W szczególności według § 4 instrukcji nieruchomość uważa się za rolną, jeżeli jej łączny obszar przekracza 0,2 ha użytków rolnych - przy regulacji własności na podstawie art. 1 ustawy oraz 0,5 ha przy przekazaniu lub przejęciu na podstawie art. 2 ustawy. W świetle powołanego przepisu instrukcji, który znalazł zastosowanie w praktyce terenowych organów administracji państwowej w okresie stwierdzania przez nie nabycia własności nieruchomości na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. - nieruchomość, której dotyczy złożony w sprawie wniosek, jest więc także nieruchomością rolną podlegającą - w razie zaistnienia innych ustawowych przesłanek - uwłaszczeniu na podstawie art. 1 ustawy.Zaskarżone postanowienie oparte na błędnym przeświadczeniu, że z uwagi na obszar nieruchomości wniosek - bez potrzeby zbadania innych ustawowych przesłanek uwłaszczenia - podlega oddaleniu, rażąco narusza prawo (art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r., art. 3 § 2 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. w związku z art. 316 k.p.c.).Narusza ono także interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W interesie tym, wyrażonym w przepisach ustawy z dnia 26 października 1971 r. jest bowiem uregulowanie stanu prawnego faktycznie funkcjonujących gospodarstw rolnych. Zaskarżone postanowienie uniemożliwia realizację tego zamierzenia.Wobec powyższego, Sąd Najwyższy na podstawie art. 13 § 2 k.p.c. w związku z art. 422 § 2 k.p.c. postanowił jak w sentencji.