III CZP 82/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki. Sędziowie SN: J. Szachułowicz (sprawozdawca), A. Wielgus.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Bronisława i Ludwiki małż. H. z udziałem Czesława H. i Mariana H. o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Wałbrzychu z siedzibą w Świdnicy postanowieniem z dnia 12 września 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy dopuszczalne jest wydanie merytorycznego rozstrzygnięcia w sprawie przekazanej sądowi w trybie art. 8 § 4 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81), jeżeli po wydaniu ostatecznej decyzji o uwłaszczeniu, a przed stwierdzeniem jej nieważności rolnik przeniósł własność nieruchomości na inną osobę w drodze darowizny lub przekazał grunty Państwu za rentę?"podjął następującą uchwałę.Dopuszczalne jest orzekanie w przedmiocie uwłaszczenia nieruchomości rolnej w trybie ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81), jeśli po wydaniu ostatecznej decyzji o uwłaszczeniu, a przed stwierdzeniem jej nieważności, rolnik rozporządził przedmiotem uwłaszczenia.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu pytanie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.Uczestnicy postępowania Bronisław i Ludwika małż. H. decyzją z dnia 25 września 1972 r. Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w D. zostali uwłaszczeni gospodarstwem rolnym o pow. 8,90 ha położonym w P. oraz 1/2 części działki siedliskowej o pow. 0,38 ha.Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej decyzją z dnia 15 października 1984 r. stwierdził nieważność aktu własności z dnia 25 września 1972 r. i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w Dzierżoniowie do ponownego rozpoznania.W okresie pomiędzy wydaniem decyzji o uwłaszczeniu a uchyleniem jej przez Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej uwłaszczeni rozporządzili przedmiotem uwłaszczenia w ten sposób, że w dniu 28 listopada 1976 r. na podstawie ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne, przekazali Państwu działkę oznaczoną nr 434 i działkę pod zabudowaniami oznaczoną nr 480, a pozostałe działki darowali umową sporządzoną w dacie 21 grudnia 1976 r. córce i jej mężowi. Skarb Państwa działkę nr 434 zbył osobie trzeciej, Sąd Rejonowy w Dzierżoniowie postanowieniem z dnia 9 maja 1985 r. stwierdził nabycie własności gospodarstwa rolnego odmiennie, niż to wynikało z uchylonego aktu uwłaszczenia z daty 25 września 1972 r.Sąd Wojewódzki rozpoznając rewizję od tego postanowienia powziął poważne wątpliwości objęte przedstawionym pytaniem prawnym. Zdaniem tego Sądu, nie powinno nastąpić uchylenie decyzji uwłaszczeniowej przez Ministra Rolnictwa, gdyż uchylona decyzja wywołała nieodwracalne skutki (art. 156 § 2 k.p.a.) związane z przedmiotem uwłaszczenia.W takim stanie rzeczy problematyczna wydaje się dopuszczalność ponownego uwłaszczenia, gdyż niezależnie od wyniku sprawy nie może już dojść do zmiany obecnego stanu własności. Uczestnicy postępowania Bronisław i Ludwika małż. H. nie są już samoistnymi posiadaczami, skutkiem czego odpadła zasadnicza przesłanka ich ponownego uwłaszczenia. W aktualnym stanie, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, istnieją podstawy do umorzenia postępowania.Dla rozstrzygnięcia przedstawionych wątpliwości zasadnicze znaczenie ma jednorazowy charakter działania ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250). Ustawa uwłaszczeniowa jako akt szczególny reguluje zasady nabywania własności nieruchomości rolnych i nieruchomości wchodzących w skład gospodarstw rolnych przez odrębnie określone grupy posiadaczy. Dla pierwszej grupy posiadaczy elementem szczególnie kwalifikowanym obok innych przesłanek jest nieformalna umowa, natomiast dla drugiej grupy ustawowo określony czas samoistnego posiadania.Na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy uwłaszczeniowej nabycie nieruchomości rolnej następuje z mocy samego prawa, jeśli są spełnione jednocześnie następujące przesłanki: objęcie nieruchomości w samoistne posiadanie przez rolnika lub jego poprzednika ma nastąpić na podstawie umowy zawartej bez przewidzianej przez prawo formy i ma być wykonywane w dniu wejścia w życie ustawy, tj. 4 listopada 1971 r.Na podstawie art. 1 ust. 2 ustawy możliwe jest nabycie nieruchomości rolnej przez rolnika w rozumieniu ustawy, jeśli uzyskał on jej samoistne posiadanie i wykonywał je przez 5 lat w dobrej wierze i 10 lat w złej wierze. Według konstrukcji ustawy ocena posiadania może być dokonana tylko według stanu istniejącego w dniu 4 listopada 1971 r. Jeśli do dnia tej daty nabycie nie nastąpiło, nie może ono już nastąpić z późniejszym upływem czasu na podstawie ustawy uwłaszczeniowej, lecz tylko na zasadach ogólnych przy zastosowaniu przepisów kodeksu cywilnego.Bez względu więc na to, czy w chwili stwierdzenia nabycia własności rolnik posiada przedmiotową nieruchomość czy nie, przesłanki ustawowe prowadzące do nabycia nieruchomości na zasadzie ustawy uwłaszczeniowej bada się na dzień wejścia w życie ustawy. Okoliczność, że w dacie orzekania przez Sąd rolnik nie jest samoistnym posiadaczem nieruchomości na skutek ich zbycia, nie ma żadnego znaczenia, a w szczególności nie jest to element stanu faktycznego stanowiący materialnoprawną przesłankę do prowadzenia postępowania sądowego na podstawie art. 5 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81). Późniejsze rozporządzenie nieruchomością uwłaszczoną na rzecz osób trzecich zanim nastąpiło uchylenie tytułu własności nadanego w trybie ustawy nie ma wpływu na ocenę zasadności uwłaszczenia w toku postępowania sądowego ze względu na wspomniany jednorazowy charakter ustawy. Natomiast rozstrzygnięcie sądu w zależności od jego treści może mieć negatywny wpływ na skuteczność prawną rozporządzeń. W obecnym stanie rzeczy nie ma żadnych przeszkód do prowadzenia postępowania sądowego w celu rozpoznania wniosku.Sąd Najwyższy mając to na uwadze na podstawie art. 391 k.p.c. udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.