III CRN 233/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN A. Filcek (spraw.).Sędziowie SN: H. Ciepła, St. Dmowski.Protokolant: Z. Dębek.Prokurator Prok. Gen.: R. Wyrzykowski.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 25 października 1983 r. na rozprawie sprawy z wniosku Henryka P. o uwłaszczenie na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od postanowienia Sądu Rejonowego w T. z dnia 30 września 1982 r.postanawia:uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Sądowi Rejonowemu w T. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWe wniosku do Sądu Rejonowego w T. Henryk P. domagał się stwierdzenia, że nabył on w drodze zasiedzenia własność parceli nr 196 o powierzchni 2,021 ha położonej w T. Wnioskodawca wskazał, że nieruchomość tę posiadała jako właścicielka przez 23 lata jego matka, Anna, która następnie przekazała mu ją we władanie. Do wniosku załączony został wyciąg z księgi wieczystej, z którego wynikało, że właścicielem nieruchomości jest Tomasz D. Na wezwanie Sądu Rejonowego wnioskodawca podał, że Tomasz D. zmarł w styczniu 1945 r., na dowód czego przedstawił akt jego zgonu, zaś jedyna córka Tomasza D., Maria D., wyjechała na zachód jeszcze w czasie trwania II wojny światowej i "nie" jest znaną z życia, jak również z miejsca zamieszkania"(k. 11), wobec czego Sąd Rejonowy ustanowił do jej zastępowania kuratora w osobie pracownicy sądowej Elwiry O.Na rozprawie w dniu 30 września 1982 r. okazało się, że powierzchnia działki nr 196 będącej przedmiotem postępowania sądowego wynosi 69,70 arów, co udokumentowano wyrysem z mapy ewidencyjnej. Do Tomasza D. należały jeszcze dalsze działki i łączna ich powierzchnia, jak wynika z wyciągu z księgi wieczystej, obejmowała 2,021 ha.Na tejże rozprawie Anna P. zeznała, że spadkobierczyni właściciela wyjechała do RFN bezpośrednio po wojnie i odtąd ona posiadała działkę nr 196, którą użytkowała w sposób rolniczy. W 1970 r. przekazała ją synowi. Z zeznań zaś wnioskodawcy wynikało, że działkę nr 196 po przeszło dwudziestoletnim posiadaniu przekazała mu matka, Anna P., nieformalną darowizną w styczniu 1970 r. i odtąd on tę działkę zajmuje jak właściciel, obsiewa rolę i płaci podatki. Pozostałą część nieruchomości po wyjeździe córki właściciela zajęła Ewa D., a następnie jej córka Maria.Po złożeniu powyższych zeznań pełnomocnik wnioskodawcy adw. P. oświadczył, że domaga się stwierdzenia, iż wnioskodawca nabył własność działki nr 196 na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych.Sąd Rejonowy w T. postanowieniem z. dnia 30 września 1982 r. stwierdził, iż wnioskodawca Henryk P. na podstawie nieformalnej umowy darowizny ze stycznia 1970 r. nabył z dniem 4 listopada 1981 r. własność nieruchomości rolnej o powierzchni 69,70 arów, stanowiącej parcelę oznaczoną na planie nr 196, wchodzącą w skład nieruchomości położonej w T. i mającej urządzoną księgę wieczystą w PBN w T.Orzeczenie powyższe uprawomocniło się w pierwszej instancji. Uzasadnienie orzeczenia nie zostało sporządzone wobec braku wniosku w tym przedmiocie oraz niezaskarżenia orzeczenia.Od powyższego postanowienia Prokurator Generalny PRL wniósł rewizję nadzwyczajną, zarzucając, że zapadło ono z rażącym naruszeniem przepisów art. 511 § 1 i 609 § 2 k.p.c. w zw. z art. 172 § 1 kc. oraz interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i domagając się uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy Sądowi Rejonowemu w T. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Skarżący traktuje sprawę, w której zapadło zaskarżone orzeczenie, jako sprawę o stwierdzenie zasiedzenia i podnoszone zarzuty wiąże z naruszeniem przepisów prawa dotyczących zasiedzenia. Tymczasem - jak wskazano na wstępie - wnioskodawca w toku postępowania wszczętego wnioskiem o stwierdzenie zasiedzenia zmienił żądanie, domagając się ustalenia, iż nabył własność działki nr 196 na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Również treść sentencji zaskarżonego orzeczenia - mimo błędów, które omówione zostaną w dalszych rozważaniach - jednoznacznie wskazuje, że zostało ono wydane na podstawie przepisów tejże ustawy. Nie ma w nim mowy o zasiedzeniu.Niemniej rewizja nadzwyczajna zasługuje na uwzględnienie. Do chwili zmiany żądania przedmiotem postępowania był wniosek o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie i Sąd miał obowiązek stosowania zawartych w Kodeksie postępowania cywilnego oraz regulaminu czynności sądów wojewódzkich i rejonowych w sprawach cywilnych i karnych (rozp. Min. Sprawiedliwości z dnia 23 grudnia 1969 r.) przepisów dotyczących tego postępowania.Wprawdzie nie można podzielić poglądu skarżącego, że w sprawie wobec niewskazania we wniosku o stwierdzenie zasiedzenia innych zainteresowanych zachodziła przewidziana w zdaniu pierwszym art. 609 § 2 kpc. konieczność obligatoryjnego wezwania osób zainteresowanych przez ogłoszenie, skoro w toku postępowania wnioskodawca na wezwanie Sądu wskazał spadkobierczynię zmarłego właściciela nieruchomości w osobie Marii D., dla której jako nieznanej z miejsca pobytu ustanowiono kuratora. Jednakże w zdaniu drugim art. 609 § 2 kpc. przewidziana jest możliwość zarządzenia ogłoszenia również w innych wypadkach, jeżeli Sąd uzna to za wskazane. Ponieważ wnioskodawca nie był pewny, czy Maria D. żyje oraz wobec kompletnej bezczynności ustanowionego dla niej kuratora, dokonanie ogłoszenia w trybie powołanego przepisu było ze wszech miar celowe. Dokonanie ogłoszenia uzasadniała również okoliczność, że Maria D. wyjechała za granicę przed ponad 30 latami, wobec czego, na skutek upływu czasu, mogły nabyć własność objętej wnioskiem nieruchomości inne osoby będące jej posiadaczami, które jako zainteresowane powinny brać udział w sprawie. Osoby takie, a mianowicie Anna T., Helena J. i Olga G., wskazane zostały w rewizji nadzwyczajnej.Dla stwierdzenia zasiedzenia niezbędne było ustalenie prawem przewidzianych okresów posiadania. § 152 ust. 3 regulaminu czynności sądów... nakłada na sąd w tym celu obowiązek zażądania od wnioskodawcy przedłożenia wyciągu z ewidencji gruntów oraz informacji władzy podatkowej co do osoby posiadacza nieruchomości oraz osoby opłacającej podatek gruntowy lub podatek od nieruchomości za okres objęty wnioskiem. O nadesłanie tych danych może Sąd zwrócić się również bezpośrednio do właściwych organów administracji państwowej. Sąd Rejonowy zaniedbał tych czynności, wezwał bowiem wnioskodawcę jedynie do złożenia zaświadczenia o opłacaniu podatku od nieruchomości objętej wnioskiem, następnie jednak, mimo niezłożenia takiego zaświadczenia, poprzestał na zeznaniach wnioskodawcy i jego matki, a zatem osób zainteresowanych w uwzględnieniu wniosku. Tymczasem z dołączonego do rewizji nadzwyczajnej zaświadczenie Urzędu Miejskiego w T. z dnia 24 maja 1983 r. wynika, że od roku 1960 2/3 działki nr 196 użytkuje Anna T.Chociaż przed zamknięciem rozprawy wnioskodawca zmienił żądanie, domagając się zamiast stwierdzenia zasiedzenia stwierdzenia nabycia własności wskazanej nieruchomości na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności nieruchomości rolnych, przeprowadzenie powyższych czynności było nadal celowe w ramach wynikającego z art. 3 § 2 kpc obowiązku zbadania przez sąd wszystkich istotnych okoliczności sprawy i wyjaśnienia rzeczywistych stosunków faktycznych i prawnych. Podstawą obu instytucji jest samoistne posiadanie nieruchomości przez określony czas. W obu też sprawach konieczny jest udział byłego właściciela jako osoby zainteresowanej.Uzasadnia to wniosek, że w sprawach o stwierdzenie przez sąd nabycia własności nieruchomości rolnych na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) w zw. z art. 4 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81) należy stosować w drodze analogii odpowiednie przepisy art. 609 § 2 i 3 i 610 kpc oraz § 152 ust. 3 regulaminu czynności sądów wojewódzkich i rejonowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 1969 r. Nr 37 z późn. zm.). Sięganie do tych przepisów jest w powyższych sprawach tym bardziej potrzebne, że przepisy powołanej ustawy z dnia 26 marca 1982 r., poza art. 5, nie zawierają bliższych przepisów proceduralnych dla spraw o uwłaszczenie, w szczególności zmierzających do ustalenia osoby byłego właściciela oraz osoby samoistnego posiadacza nieruchomości w okresie prawem przewidzianym, zaś ogólne przepisy o postępowaniu nieprocesowym, w którego trybie rozpoznawane są omawiane sprawy, nie zawierają bliższych regulacji w tym przedmiocie. Przeprowadzenie czynności objętych przepisami art. 609 § 2 kpc oraz § 152 ust. 3 regulaminu czynności sądów... było w niniejszej sprawie tym bardziej konieczne, że dla uwłaszczenia na podstawie nieformalnej umowy darowizny niezbędne było ustalenie jako przesłanki orzeczenia tytułu własności darczyńcy (czyli Anny P.), który wynikać mógł tylko z zasiedzenia przez nią objętej wnioskiem nieruchomości.Niezależnie od powyższego, Sąd Rejonowy nie zwrócił uwagi na wynikającą z pisma procesowego adw. P., pełnomocnika wnioskodawcy (k. 11), istotną okoliczność, że właściciel nieruchomości Jan D. zmarł w r. 1945 w czasie działań wojennych, zaś jego jedyna córka, Maria, wyjechała za granicę jeszcze w czasie trwania drugiej wojny światowej. Wprawdzie matka wnioskodawcy Anna P. zeznała, że Maria D. wyjechała do Niemiec bezpośrednie po wojnie, to jednak wobec niezłożenia przez wnioskodawcę urzędowego zaświadczenia tego wyjazdu żądanego przez Sąd Rejonowy należało, z ostrożności, wezwać do udziału w sprawie aa podstawie art. 510 § 2 kpc Skarb Państwa w celu wyjaśnienia, czy objęta wnioskiem nieruchomość nie stanowi własności Państwa w świetle art. 34 dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich, co uniemożliwiałoby nabycie jej zarówno przez zasiedzenie po dniu 20 lipca 1961 r. w świetle art. 7 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159 z późn. zm.) oraz art. 177 kc, jak też w drodze uwłaszczenia, a to w świetle art. 3 ustawy z 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych.Sentencja zaskarżonego orzeczenia wskazuje ponadto, że Sąd Rejonowy wadliwie zinterpretował i zastosował przepisy tej ostatniej ustawy. Powołanie w niej nieformalnej umowy darowizny jako podstawy nabycia wskazuje, że Sąd Rejonowy zastosował przepis art. 1 ust. 1 ww. ustawy, jednakże datą nabycia własności winien być wówczas dzień wejścia w życie ustawy, czyli 4 listopada 1971 r., nie zaś 4 listopada 1981 r., wskazany przez Sąd Rejonowy. Przyjęcie takiej podstawy prawnej wymagało jednak ustalenia tytułu własności darczyńcy (Anny P.), powołującej się na długoletnie posiadanie. Tymczasem brak jest w sprawie szczegółowych ustaleń zarówno co do okresu posiadania, jak też co do właściwego prawa dzielnicowego, pod którego rządem rozpoczął się bieg tego okresu, co nie pozwala na ustalenie, czy stała się ona właścicielką nieruchomości w drodze zasiedzenia. Jeżeli zaś Anna P. nie zasiedziała nieruchomości przed jej darowaniem synowi, to nie mógł stać się on jej właścicielem na podstawie art. 1 ust. 1, a jedynie na podstawie art. 1 ust. 2, o ile do dnia wejścia w życie ustawy posiadał nieruchomość jako samoistny posiadacz nieprzerwanie od lat pięciu, a gdy uzyskał posiadanie w złej wierze, gdy posiadanie trwało co najmniej przez lat 10. Również w tym wypadku datą nabycia własności mógłby być tylko dzień 4 listopada 1971 r. Okoliczność, że wnioskodawca objął nieruchomość w posiadanie dopiero w 1970 r. nie stałaby na przeszkodzie uwłaszczeniu, wobec możliwości zaliczenia do okresu posiadania okresu posiadania poprzedniczki - Anny P. Chociaż bowiem art. 1 ust. 2 takiej możliwości expressis verbis nie przewiduje, to jednak wynika ona z wstępnej dyspozycji ustępu 1 tego artykułu, którą należy stosować do sytuacji objętej ustępem 2 nie tylko w zakresie przedmiotu uwłaszczenia, lecz także przewidzianej tam wyraźnie możliwości uwzględnienia posiadania przez poprzednika. Za takim kierunkiem wykładni przemawia również ratio legis rozważanej ustawy preferującej rolników będących samoistnymi posiadaczami nieruchomości rolnych. W rezultacie uznać należy, że do okresów posiadania, od których uzależnione jest nabycie przez rolnika własności nieruchomości rolnych na podstawie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. - o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, dolicza się okres posiadania jego poprzednika.Jak z powyższego wynika, zaskarżone orzeczenie wydane zostało z rażącym .naruszeniem przytoczonych przepisów prawa. Stwierdzenie w nim własności nieruchomości na rzecz osoby, co do której istnieją wątpliwości, czy służy jej dochodzone prawo i bez wyjaśnienia, czy stwierdzenie takie ze względu na jego przedmiot było w ogóle możliwe, narusza także interes Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, co uzasadnia uwzględnienie rewizji nadzwyczajnej mimo jej wniesienia po upływie 6 miesięcy od daty uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia (art. 420 § 2, 421 § 2 i 422 § 2 kpc.).