III CRN 128/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Masłowski. Sędziowie: J. Ignatowicz, S. Rudnicki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, R. Wyrzykowskiego, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Romana C. przeciwko Krystynie C. o wydanie rzeczy, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 25 września 1975 r. uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej rewizję pozwanej w zakresie orzeczenia o odsetkach zasądzonych w pkt II wyroku Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy z dnia 11 lipca 1975 r. i uchylił w tej części tenże wyrok, oddalając powództwo o zasądzenie odsetek od kwoty zł 296.489; w pozostałej części oddalił rewizję nadzwyczajną; odstąpił od obciążenia pozwanej opłatą od rewizji nadzwyczajnej. Uzasadnienie faktycznePo rozpoznaniu sprawy po raz czwarty Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy zobowiązał pozwaną wyrokiem z dnia 11.VII.1975 r. do wydania powodowi biżuterii i walut obcych wymienionych w 33 pozycjach w pkt I sentencji, a w razie niewydania tych przedmiotów zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę zł 296.489 z 8% od dnia 22.IV.1966 r. (pkt II sentencji), oddalając powództwo w pozostałej części. Jednocześnie zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 20.000 zł tytułem zwrotu kosztów procesu i nakazał pobrać od pozwanej na rzecz Skarbu Państwa sumę 5.000 zł tytułem częściowego zwrotu kosztów sądowych. Wydając to rozstrzygnięcie Sąd dokonał następujących ustaleń: strony zawarły w dniu 19 lipca 1947 r. związek małżeński, który wyrokiem z dnia 10 grudnia 1966 r. rozwiązany został przez rozwód z winy obu stron. W roku 1955 powód otrzymał w spadku po rodzicach wiele kosztowności, cennej biżuterii i obcej waluty, które umieścił w zamykanej na klucz drewnianej szkatułce, leżącej w szafie we wspólnym mieszkaniu. Gdy stosunki między małżonkami od 1960 r. zaczęły ulegać pogorszeniu, pozwana w 1963 r. zabrała wszystkie znajdujące się w szkatułce rzeczy, a ponadto przy pomocy ślusarza otworzyła drugą szkatułkę, zabierając z niej kwotę 7.000 zł. Sąd nie dał wiary zeznaniom pozwanej jakoby wymienione w pozwie kosztowności stanowiły jej własność jako podarowane przez teściów i męża.Sąd Wojewódzki w Warszawie wyrokiem z dnia 25.IX.1975 r. oddalił rewizję obu stron.W rewizji nadzwyczajnej wniesionej w dniu 10.V.1976 r. Prokurator Generalny PRL domagał się uchylenia wyroku Sądu Wojewódzkiego i Sądu Rejonowego w części zasądzającej od pozwanej na rzecz powoda w razie niewydania przez pozwaną przedmiotów wymienionych w pkt I sentencji kwoty zł 296.489 z odsetkami (pkt II sentencji) i oddalenia powództwa w tej części. Rewizja nadzwyczajna oparta jest na podstawie naruszenia interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i rażącego naruszenia art. 222 § 1, 365 § 1, 415 i 481 k.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Podstawowym zarzutem rewizji nadzwyczajnej jest stwierdzenie, że dochodzenie roszczenia windykacyjnego wyłącza dopuszczalność żądania zasądzenia świadczenia pieniężnego jako równowartości rzeczy "w razie ich niewydania". Określenie żądania pozwu w sposób alternatywny dopuszczalne jest tylko wtedy, gdy wynika to z charakteru zobowiązania, a to ma miejsce tylko przy zobowiązaniach przemiennych, których źródłem jest umowa lub przepis ustawy, np. art. 391, 897 i inne k.c.Pogląd powyższy jest nieuzasadniony. W orzecznictwie sądowym od dawna utrwaliła się praktyka dopuszczająca żądanie zasądzenia odpowiedniej kwoty na wypadek niewydania przez pozwanego windykowanych rzeczy. Praktyka taka ma swoje uzasadnienie w konstrukcji tzw. upoważnienia alternatywnego (facultas aternativa), na podstawie którego właściciel rzeczy może bądź to żądać zasądzenia ekwiwalentu pieniężnego w razie niewydania mu przez pozwanego rzeczy, których wydanie jest możliwe, bądź to przyznać pozwanemu uprawnienie do zwolnienia się od obowiązku wydania przez zapłatę odpowiedniej sumy. W pierwszym wypadku powód może egzekwować obowiązek zapłaty dopiero w razie niewydania rzeczy, a w drugim pozwany może dokonać wyboru pomiędzy wydaniem rzeczy i zapłatą. Praktyka zasądzania - zgodnie z żądaniem pozwu - wydania rzeczy, a w razie niewydania - ekwiwalentu pieniężnego została aprobowana zarówno w orzecznictwie Sądu Najwyższego: orzeczenia: z dnia 18.VIII.1958 r. I CR 547/58 (OSN 1959, poz. 59), z dnia 19.I.1957 r. 3 CR 187/56 (OSP i KA 1957, poz. 36), jak i w literaturze (...).Dalszym nieuzasadnionym zarzutem podniesionym w rewizji nadzwyczajnej jest twierdzenie, że zasądzając - na wypadek niewydania - kwotę pieniężną stanowiącą równowartość obiegowych banknotów dolarowych USA niedopuszczalne było "przeliczenie" dolarów na złote polskie według wartości 1 dolar = 72 złote. Zdaniem Prokuratora Generalnego, należało zastosować tu kurs specjalny ustalony przez Narodowy Bank Polski wynoszący w grudniu 1971 r. średnio 22 zł za 1 dolar. Pogląd ten jest nietrafny. Wydania bezprawnie zabranych przez pozwaną banknotów dolarowych dochodził powód jako roszczenia windykacyjnego, tak jak i innych rzeczy wymienionych w pkt I sentencji wyroku Sądu Rejonowego, na podstawie art. 222 k.c. Jak już wspomniano, ekwiwalent banknotów dolarowych zasądzony został na wypadek niewydania ich przez pozwaną. Obowiązek ten ma przeto charakter odszkodowawczy, a skoro tak, to przy ustaleniu odpowiedniej kwoty, do której zapłaty pozwana byłaby zobowiązana na wypadek niewydania banknotów dolarowych, miałyby zastosowanie ogólne zasady ustalenia odszkodowania, a w szczególności ta, że wysokość odszkodowania powinna być ustalona według cen z daty ustalenia odszkodowania, chyba że szczególne okoliczności wymagają przyjęcia za podstawę cen istniejących w innej chwili (art. 363 § 2 k.c.). Nie ma bowiem przepisów, które by zakazywały stosowania takich zasad. Nie zawiera ich w szczególności ani ustawa dewizowa z dnia 28 marca 1952 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 133), ani dekret z dnia 27 lipca 1949 r. o zaciąganiu nowych i określaniu wysokości nie umorzonych zobowiązań pieniężnych (Dz. U. Nr 45, poz. 332), gdyż w przypadku tym nie chodzi ani o obrót dewizowy, ani o zaciąganie lub przeliczanie zobowiązań w walucie obcej. Zagraniczne środki płatnicze, których posiadanie w kraju przez krajowców dewizowych jest dozwolone (§ 33 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 15 kwietnia 1952 r. w sprawie wykonania ustawy dewizowej - Dz. U. Nr 21, poz. 137 z późn. zm.), mogą być użyte przez ich posiadaczy na różne cele - w szczególności określone w zarządzeniu Ministra Finansów z dnia 1 września 1975 r. w sprawie zezwolenia dla osób fizycznych krajowców dewizowych na posiadanie oprocentowanych rachunków bankowych w walucie zagranicznej (M. P. Nr 28, poz. 174). Dlatego też w razie bezprawnego pozbawienia posiadania tych środków ich posiadacz ponosi szkodę w wysokości odpowiadającej wartości utraconych z ich posiadania korzyści. Miarodajnym kryterium może być w takim wypadku cena bonów towarowych Banku PKO w chwili ustalenia odszkodowania (ewentualnie w innej chwili) w wolnym, uczciwym, a nie spekulacyjnym obrocie. Przyjęta przez Sąd Rejonowy kwota 72 zł za jeden bon towarowy równy wartości 1 dolara USA odpowiada temu kryterium w niniejszej sprawie, gdyż jest to w ostatecznym wyniku obliczenie korzystne dla pozwanej zarówno według chwili ustalenia odszkodowania (1975 r.), jak i poprzedzającej ją.Wbrew odmiennym wywodom skarżącego wyrażony wyżej pogląd nie jest sprzeczny ze stanowiskiem zajętym przez Sąd Najwyższy w sprawie I CR 28/72 z dnia 15.V.1972 r. (OSN CP 1973 r., z. 2, poz. 29) i w sprawie II CR 35/75 z dnia 16.I.1975 r., gdyż w żadnej z nich nie chodziło o ustalenie odszkodowania za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym, lecz o rozliczenia z transakcji zawartych w walucie obcej. Należy nadmienić, że podobne jak w niniejszej sprawie stanowisko w przedmiocie sposobu i podstawy do obliczania zachowku nie według kursu specjalnego Narodowego Banku Polskiego, jeżeli w skład spadku wchodzą wkłady na oprocentowanym rachunku walutowym krajowca dewizowego w Banku Polska Kasa Opieki S.A., wyraził Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 18.X.1974 r. w sprawie III CZP 55/74 (OSNCP 1975 r., z. 12, poz. 163).Trafny jest natomiast pozostały zarzut rewizji nadzwyczajnej dotyczący odsetek. Odsetki należą się wierzycielowi albo na podstawie umowy, albo na podstawie ustawy. W niniejszej sprawie może być mowa tylko o ustawowych odsetkach zwłoki (art. 481 k.c.), które należą się wówczas, gdy dłużnik nie spełnia świadczenia w terminie, a jeżeli termin nie jest oznaczony - niezwłocznie po wezwaniu przez wierzyciela (art. 476 k.c.). W razie zasądzenia świadczenia pieniężnego na wypadek niewydania przez pozwanego rzeczy dłużnik popada w zwłokę dopiero po wezwaniu go przez wierzyciela, a więc najwcześniejszej z chwilą, gdy okaże się, że dłużnik nie wykona zobowiązania wydania rzeczy. Do tej chwili odsetki zwłoki nie należą się. Zasądzenie ich zatem od dnia 22.IV.1966 r. nastąpiło z naruszeniem art. 481 k.c. Sąd Najwyższy uznał, że ze względu na bliski stosunek rodzinny łączący strony zasady słuszności przemawiają przeciwko zasądzeniu jakichkolwiek odsetek, niezależnie od tego, że wobec niemożności sprecyzowania chwili miarodajnej dla ustalenia zwłoki pozwanej zasądzenie takie i z tej przyczyny nie mogłoby nastąpić.Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy uwzględnił rewizję nadzwyczajną tylko co do rozstrzygnięcia o odsetkach (art. 422 § 1 k.p.c.), oddalając ją jako nieuzasadnioną w pozostałej części. Uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej nie stoi na przeszkodzie upływ sześciomiesięcznego terminu, gdyż bezpodstawne zasądzenie od człowieka pracy odsetek w wysokości przekraczającej 220.000 zł stanowi naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (art. 421 § 1 k.p.c.). Sąd Najwyższy odstąpił od obciążenia pozwanej opłatą od rewizji nadzwyczajnej, mając na uwadze, że rewizja nadzwyczajna została uwzględniona tylko w zakresie odsetek, a nadto że okoliczności sprawy i sytuacja pozwanej przemawiały za takim rozstrzygnięciem.