III CRN 219/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: SSN B. Myszka.Sędziowie SN: Z. Strus (spr.), A. Wypiórkiewicz.Protokolant: M. Prusaczyk.Prokurator: W. Drynda.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna po rozpoznaniu w dniu 15 października 1991 r. na rozprawie sprawy z wniosku Zenona K. z udziałom Ryszardy K. o podział majątku wspólnego na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Rejonowego w W. z dnia 6 grudnia 1990 r.postanawia:uchylić zaskarżone postanowienie w części dotyczącej rozłożenia na raty zasądzonej spłaty (pkt V) i przekazać sprawę w tym zakresie Sądowi Rejonowemu w W. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o opłatach należnych od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneSąd Rejonowy w W. postanowieniem z dnia 6 grudnia 1990 r. dokonał podziału majątku wspólnego Zenona i Ryszardy K. po zniesieniu między nimi wspólności ustawowej. Gospodarstwo rolne zorganizowane na nieruchomości o pow. 15,1 ha wraz z zabudowaniami, inwentarzom żywym, martwym oraz samochód osobowy polonez o łącznej wartości 274.146.160 zł zostały przyznano na własność uczestniczce Ryszardzie K., na którą nałożony został obowiązek spłaty wnioskodawcy Zenona K. kwotą 137.073.080 złotych, przy czym rozłożoną na raty: 62.073.000 zł płatne w 1991 r., a pozostała część w trzech rocznych ratach po 25.000.000 zł każda. Ponadto Sąd Rejonowy ustalił, że wnioskodawca do czasu spłaty całej należności będzie korzystał bezpłatnie z części domu wraz z prawem przejścia; z wody i urządzeń sanitarnych, a odpłatnie ze światła.Postanowienie to uprawomocniło się 26.XII.1990 r., gdyż rewizja wnioskodawcy została wniesiona po upływie ustawowego terminu. Na skutek podania wnioskodawcy Minister Sprawiedliwości złożył w dniu 25 czerwca 1991 roku rewizję nadzwyczajną, zaskarżając część postanowienia dotyczącą rozłożenia na raty zasądzonej spłaty (pkt V). Skarżący zarzuca rażącą obrazę art. 212 § 3 kc polegającą na ustaleniu dłuższego terminu spłaty, niż domagała się uczestniczka oraz wskazuje, że zgodziła się ona na dokonanie spłaty jednorazowej, przy czym twierdziła, że ma zgromadzone pieniądze na ten cel.Rewizja nadzwyczajna domaga się uchylenia zaskarżonego postanowienia w części dotyczącej spłat i przekazania sprawy w tym zakresie Sądowi Rejonowemu w W. do ponownego rozpoznania.Wnioskodawczyni w odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną wnosiła o jej oddalanie, deklarując gotowość spłacenia w roku 1993 raty przypadającej na rok 1994.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W postępowaniu o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami, a także w postępowaniu o dział spadku i zniesienie współwłasności, w których przedmiotom jest gospodarstwo rolne często dochodzi do skumulowania sprzecznych interesów, z których każdy zasługuje na ochronę. Nakłada to na sądy obowiązek szczególnej wnikliwości i dociekliwości w zbieraniu materiału dowodowego pozwalającego następnie optymalizować rozstrzygnięcie. W rozpoznawanej sprawie w sprzeczności pozostają konstytucyjne zasady: ochrony gospodarstwa rolnego oraz równości obywateli wobec prawa. Konsekwencją tej drugiej, przy uznaniu równych udziałów byłych małżonków K. w majątku wspólnym, powinien być taki podział, aby każde z nich otrzymało w jednakowym czasie połowę dzielonego dorobku. Takie rozstrzygnięcie prowadziłoby jednak do nadmiernego obciążenia gospodarstwa, gdyż dochód roczny w ostatnich latach wynosił 7,5-8,5 mln złotych, co przy wysokości spłaty 137 mln zł wymagałoby przeznaczania przez kilkanaście lat całkowitych dochodów na spłatę. Słusznie przeto Sąd Rejonowy poszukiwał rozstrzygnięcia godzącego obydwie powołane wyżej zasady. Ustawodawca przewidział dwie formy zmniejszenia obciążeń współwłaściciela otrzymującego przedmiot działu w naturze: rozłożenie spłat na raty oraz ich obniżenie (art. 212 § 3 kc i art. 216 § 2 kc). Wyraźne ustawowo rozdzielenie tych ulg przyznawanych osobie obciążonej, a także przewidziane w art. 216 § 3 kc współwystępowanie uprawnia do stwierdzenia ich autonomiczności, a tym samym rozróżniania skutków ekonomicznych każdej z omówionych form. Obniżenie spłaty dokonywane na podstawie przesłanek przedmiotowych i podmiotowych (art. 216 § 2 pkt 1 i 2 kc) prowadzi do odstąpienia od równości stron rozumianej tylko arytmetycznie i ma swoje źródło w przyjęciu przez ustawodawcy określonej aksjologii. Rozłożenie spłaty na raty w swym założeniu nie różnicuje stron co do wartości otrzymywanych udziałów albo spłat, a jodynie odsuwa je w czasie w stosunku do jednego (kilku) ze współwłaścicieli. Rozkładanie spłat na raty działa prawidłowo w warunkach stabilnego pieniądza, powodując jedynie przesunięcie w czasie efektu ekonomicznego spłaty.Trudności ze stosowaniem tego rozwiązania występują natomiast w razie istnienia zjawisk inflacyjnych. Spadek wartości pieniądza powoduje bowiem, że ekonomicznym skutkiem rozłożenia spłat na raty, bez obciążenia zobowiązanego odsetkami o charakterze kredytowym, jest w istocie obniżenie tej spłaty. Pomijając już nawet nietrafność formy prawnej polegającą na zastosowaniu instytucji prawa materialnego o innym celu zamiast prawidłowego w takim wypadku obniżenia spłat, wadą takiego rozwiązania - zastosowanego, przez Sąd Rejonowy w zaskarżonym postanowieniu - jest możliwość ominięcia warunków szczegółowo określonych w art. 216 § 2 kc. Omawiane uchybienie wyraźnie wynika z uzasadnienia postanowienia, które w jednym zaledwie ogólnym zdaniu powołuje przyczyny rozłożenia spłata na raty.Rola sądu I instancji, podejmującego decyzję rozłożenia spłat na raty, jest trudna ze względu na niedoskonałość środków dowodowych pozwalających ustalić rzeczywiste dochody i stan majątkowy zobowiązanego.Jednakże nie zwalnia to sądu od obowiązku wyjaśnienia stanu rzeczywistego. Obowiązek ten bowiem jest właśnie dążeniem do wykrycia prawdy jako naczelnej zasady procesu. W rozpatrywanej sprawie Sąd nie wykorzystał nawet możliwości, jakie istniały podczas postępowania, szczególnie w jego końcowej fazie. Gdy uczestnik zgłaszał żądanie przyznania w naturze należnego mu udziału, wnioskodawczyni deklarowała dokonanie spłat w 1991 i 1992 r., a podczas ostatniej rozprawy (5 grudnia 1990 r.) stwierdziła, że ma środki na pokrycie spłat. O tym, że jej możliwości finansowe są większe, niż wynikało z oceny Sądu Rejonowego, świadczy również pismo nadesłano jako odpowiedź na rewizję nadzwyczajną. Tego rodzaju twierdzenia wymagały szczegółowego wyjaśnienia, oby wykluczyć składanie wbrew wymogom z art. 3 § 1 kpc oświadczeń koniunkturalnych, obliczonych na uzyskanie korzystnego rozstrzygnięcia co do zasady podziału, Zebrany materiał dowodowy, w szczególności prowadzenie gospodarstwa przez będącego w pełni sił syna wnioskodawczyni i uczestnika, posiadanie znacznej ilości sprzętów gospodarskich, nowego samochodu polonez, pozwalają uznać, że wnioskodawczyni deklarując szybkie dokonanie spłat liczyła nie tylko na bieżące dochody z gospodarstwa, ale i na zapasy gotówki lub możliwości jej uzyskania ze sprzedaży rzeczy. Sąd Rejonowy winien był przeto szczegółowo ustalić, jakie są możliwości wnioskodawczyni dokonania spłat, a także jakie są realne zamierzenia uczestnika na przyszłość, jakich środków finansowych takie usprawiedliwione zamierzenia wymagają.Rozłożenie spłat na wieloletnie raty ponad żądania wnioskodawczyni i bez zebrania stosownego materiału informacyjnego i dowodowego uzasadnia zarzut rewizji nadzwyczajnej rażącego naruszenia art. 212 § 3 kc, którego stosowanie w zasadzie nie powinno prowadzić do obniżenia spłat.Dlatego, na podstawie art. 422 § 2 kpc, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania sądowi właściwemu.