III CRN 25/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Majorowicz.Sędziowie SN: H. Dąbrowski, J. Niejadlik (spr.).SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 6 marca 1981 r. sprawy z powództwa Anieli G. oraz Piotra i Krystyny P. przeciwko Łucji L., Emilowi G., Emilii S., Karolinie P., Bronisławowi P. i Krystynie M. o przeniesienie własności nieruchomości na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Rejonowego w Pszczynie z dnia 26 września 1979 r.,oddala rewizję nadzwyczajną; nie obciąża pozwanego Emila G. obowiązkiem uiszczenia wpisu od tej rewizji.Uzasadnienie faktycznePowodowie podali, że są spadkobiercami Franciszki K. i Antoniego P., którzy na podarowanej im nieformalnie działce gruntu o pow. 2.000 m2 wchodzącej w skład nieruchomości KW nr (...) w P., za zgodą współwłaścicieli wybudowali w latach 1961-1962 dom mieszkalny. Pozwani są spadkobiercami Marianny K. i Zofii G., ówczesnych współwłaścicieli tej nieruchomości. Na tej podstawie powodowie żądali zobowiązania pozwanych do złożenia oświadczenia woli w przedmiocie przeniesienia na powodów w odpowiednich między nimi częściach własności działki wydzielonej z nieruchomości KW nr (...) w P. Pozwani przyznali fakt wzniesienia budynku, o jakim mowa w pozwie, przez poprzedników prawnych i uznali powództwo co do zasady, z wyjątkiem pozwanego Emila G. Wyrokiem z dnia 26 września 1979 r. Sąd Rejonowy w Pszczynie orzekł zgodnie z żądaniem pozwu. W uzasadnieniu wyroku ustalił ten Sąd, że w latach 1961-1962 z gruntów poprzedników prawnych pozwanych wydzielona została działka o powierzchni 2.000 m2, na której poprzednicy prawni powodów wznieśli dom mieszkalny, oznaczona na planie inż. Ryszarda W. jako działka nr x. Jako podstawę tego orzeczenia powołał Sąd Rejonowy art. 231 § 1 k.c. Wyrok tego Sądu uprawomocnił się bez zaskarżenia w toku instancji. W rewizji nadzwyczajnej wniesionej dnia 4 lutego 1981 r. w interesie pozwanych na skutek podania Emila G. Minister Sprawiedliwości - zarzucając rażące naruszenie prawa (art. 316 § 1 k.p.c. i art. 231 § 1 k.c.) oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej - wnosił o uchylenie tego wyroku i o przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w Pszczynie do ponownego rozpoznania.Rewizja nadzwyczajna jest bezzasadna.Uznanie powództwa co do zasady - wyjąwszy Emila G. - przez pozwanych, a przyznanie okoliczności faktycznych istniejących w chwili prowadzenia budowy na nieruchomości KW nr (...) PBN w P. również przez pozwanego Emila G., mogło istotnie usprawiedliwić domniemanie, że poprzednicy prawni powodów, a to Franciszka K. i Antoni P., wznieśli budowlę na wydzielonej im parceli za zgodą ówczesnych właścicieli, czy nawet przyjęcie, że zabudowali oni nieformalnie podarowaną im działkę gruntu. Rewizja nadzwyczajna nie zwalcza - w konsekwencji - wniosku Sądu Rejonowego, że Franciszka K. i Antoni P. nabyli roszczenie o wykup tej działki od poprzedników prawnych pozwanych (art. 73 § 2 pr.rz. z 1946 r., art. 231 § 1 k.c.).Minister Sprawiedliwości nie kwestionuje przy tym poglądu, że dopuszczalna jest zmiana w osobie posiadacza będącego podmiotem roszczenia z art. 231 k.c. Przyjmuje się powszechnie, że jako element prawa majątkowego roszczenie to należy do spadku. Brzmienie tego przepisu jednak wskazuje, iż roszczenie przewidziane w art. 231 k.c. istnieje tak długo i dopóty może być realizowane, dopóki trwa samoistne posiadanie.Stąd na spadkobiercę przejść ono może tylko jednocześnie z uzyskaniem przez niego posiadania działki zajętej pod budowę przez spadkodawcę.Ustalone orzecznictwo przyjmuje, że posiadanie jest dziedziczne. Dziedziczenie zaś polega na wstąpieniu przez spadkobiercę w ogół praw i obowiązków należących do spadku, bez potrzeby podejmowania jakichkolwiek czynności określanych jako "objęcie spadku". Oznacza to, że z chwilą otwarcia spadku (art. 924, 925 k.c.) spadkobierca staje się posiadaczem gruntu zabudowanego przez spadkodawcę (art. 922 § 1 k.c.) i odtąd, jako podmiot tego - powiązanego z posiadaniem - roszczenia, może je realizować. W konsekwencji, nie można uznać za trafny (zgodnego zresztą z poglądem wyrażonym w orzeczeniu SN z dnia 29 maja 1968 r., I CR 247/68, OSNCP 1969, poz. 198) zarzutu rewizji nadzwyczajnej, iż przedwcześnie Sąd Rejonowy przystąpił do orzekania, jeśli przed tym nie zajął się wyjaśnieniem, czy powodowie faktycznie weszli w posiadanie tej nieruchomości po śmierci swych spadkodawców. W postępowaniu przed tym Sądem pozostawało poza sporem, że Antoni P. zmarł dnia 18 marca 1977 r., a Franciszka K. w dniu 27 lipca 1977 r. Z tą przeto chwilą powodowie stali się podmiotami roszczenia o wykup działki zabudowanej przez ich spadkodawców i od tych dat mogli realizować to roszczenie.Trafnie już jednak rewizja nadzwyczajna podnosi, iż i przy takiej wykładni prawa materialnego przy orzekaniu nie można było nie zwrócić uwagi na to, że następnie utracili oni samoistne posiadanie działki nr x. Pełnomocnik powodów nie zaprzeczał bowiem na rozprawie rewizyjnej, że w niedługi czas po śmierci Franciszki K. pozwany Emil G. - będący współwłaścicielem zabudowanego gruntu - samowolnie (art. 342 k.c.) zajął dom na nim stojący i w dniu 16 listopada 1997 r. w tym domu zameldował się wraz ze swą rodziną, a - jak wspomniano - roszczenie przewidziane w art. 231 k.c. może być realizowane dopóty, dopóki trwa samoistne posiadanie. Pozostaje przy tym poza sporem, że powodowie we właściwym czasie (art. 344 § 2 k.c.) nic nie uczynili, aby w drodze ochrony posesoryjnej odzyskać od niego utracone posiadanie (art. 344 § 1, 345 k.c.). Oznacza to, że w chwili orzekania (art. 316 § 1 k.p.c.) przez Sąd Rejonowy nie byli już powodowie podmiotami roszczenia z art. 231 k.c., wygasło bowiem ono z chwilą definitywnej utraty przez nich samoistnego posiadania zabudowanego gruntu (uchwała SN z dnia 18 marca 1968 r., III CZP 15/68, OSNCP 1968, poz. 138).Uwzględnienie powództwa o roszczenie, które w tej dacie nie istniało, usprawiedliwia zaś zarzut, iż zaskarżone orzeczenie rażąco narusza prawo.Nie oznacza to jednak, że zaskarżony wyrok powinien być uchylony. Spór toczył się przecież o działkę, nieformalnie podarowaną spadkodawcom powodów pod budowę domu mieszkalnego przez poprzedników prawnych pozwanych, a pozwani zgodnie przyznali, że we wzniesionym tam domu Antoni P. i Franciszka K. spokojnie mieszkali przez blisko 16 lat. Z faktu zaś, że na wyzucie ich 16 listopada 1977 r. przez pozwanego Emila G. z posiadania odziedziczonej po nich działki, zareagowali powodowie wytoczeniem w dniu 6 lipca 1978 r. powództwa o wykup tego gruntu, można zaś mniemać, iż nie zdawali sobie sprawy z tego, że realizacja tego roszczenia jest niemożliwa bez uprzedniego odzyskania w drodze ochrony posesoryjnej - otwartej zresztą dla nich jeszcze przez kilka miesięcy - utraconego posiadania. W takiej zaś sytuacji trudno się zgodzić z poglądem rewizji nadzwyczajnej, że uwzględniając powództwo mimo odpowiedniej przesłanki z art. 231 k.c., Sąd Rejonowy wydał orzeczenie naruszające równocześnie interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Wbrew stanowisku tej rewizji nie wchodziła tu bowiem w grę ochrona własności i należytego funkcjonowania gospodarstw rolnych. Pozwany Emil G. nie mieszkał bowiem przy spadkodawcach powodów, a zebrany materiał nie wskazuje, by w skład siedliska jego gospodarstwa rolnego wchodziła część działki nr x.Mając na uwadze, że termin do zaskarżenia prawomocnego wyroku upłynął dnia 17 kwietnia 1980 r., a rewizję nadzwyczajną wniesiono w dniu 4 lutego 1981 r., rewizję tę - jako spóźnioną - oddalono (art. 421 § 2 k.p.c.).O wpisie od rewizji nadzwyczajnej orzeczono w myśl art. 35 p.o.k.s.