III CRN 258/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Trybulski, J. Pietrzykowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Józefa K. z udziałem Skarbu Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w B. i Mieczysława K. o zniesienie współwłasności, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Powiatowego w Bochni z dnia 10 listopada 1969 r.,uchylił zaskarżone postanowienie w części orzekającej o spłatach i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Powiatowemu w Bochni do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneJózef K. wnosił o zniesienie współwłasności powstałej pomiędzy nim a uczestnikami postępowania oraz o wydzielenie i przyznanie współwłaścicielom części odpowiadających wielkością ich udziałom. Uzasadniając swoje żądanie wnioskodawca podał, że nieruchomość rolna położona w W. objęta księgą wieczystą Nr 29287 (o powierzchni 0,4826 ha) i księgą wieczystą nr 29288 (o powierzchni 0,3575 ha) stanowiła własność Teofila K. w 1/4 części, Mieczysława K. w 1/4 części i Józefa K. w 2/4 częściach. Teofil K. zmarł i Sąd Powiatowy w Bochni postanowieniem z dnia 12 listopada 1968 r. w sprawie Ns 754/68 stwierdził, że gospodarstwo rolne po nim dziedziczy Skarb Państwa. Skarb Państwa, reprezentowany przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Bochni, oponował przeciwko dokonaniu podziału, wnosząc o przyznanie całej nieruchomości Skarbowi Państwa.Sąd Powiatowy w Bochni postanowieniem z dnia 10 listopada 1969 r. przyznał całą nieruchomość na własność Skarbu Państwa i zasądził od niego na rzecz wnioskodawcy kwotę 32.202 zł, a na rzecz drugiego uczestnika postępowania Mieczysława K. kwotę 16.101 zł tytułem spłaty ich udziałów.Postanowienie to zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną, wniesioną w dniu 26 czerwca 1970 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.W rewizji nadzwyczajnej wskazano przede wszystkim, że z materiału dowodowego zebranego przez Sąd I instancji wynika, iż wnioskodawca nie jest rolnikiem, mieszka i pracuje w K., nie pracuje w żadnym gospodarstwie rolnym. Przypadającą mu część nieruchomości stanowiącej współwłasność użytkował Teofil K. Przez udzielenie mu pomocy finansowej i opieki, a nawet przez świadczenia osobistej pracy w gospodarstwie do dnia śmierci prowadzącego to gospodarstwo Teofila K. wnioskodawca nie nabył prawa spłaty z udziału, należnej tylko przy spełnieniu warunków określonych w art. 216 § 1 k.c. Skoro więc wnioskodawca warunków tych nie spełnia, to jego wniosek o zasądzenie spłaty powinien być oddalony.Zarzutu powyższego nie można podzielić w takim zakresie, w jakim obejmuje on twierdzenie, że zebrany materiał dowodowy oraz dokonane przez Sad I instancji ustalenia faktyczne pozwalają na ocenę, iż wnioskodawcy nie przysługuje w świetle art. 216 § 1 k.c. prawo do spłaty. Zarzut ten jest natomiast o tyle trafny, że kwestii tej Sąd Powiatowy nie wyjaśnił należycie, w związku z czym nie można wyłączyć, że wnioskodawcy takie prawo nie przysługuje.Rozstrzygnięcie tej kwestii wymaga przede wszystkim wyjaśnienia, że w świetle art. 216 § 1 pkt 1 k.c. do zachowania przez współwłaściciela prawa do spłaty wystarcza, iż pracuje on w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym, przy czym przesłanka ta nie podlega dalszym specjalnym ograniczeniom. W szczególności takie dalsze ograniczenia nie są przewidziane w przepisach wykonawczych, tak jak to ma miejsce np. wtedy, gdy chodzi o przesłankę nieprzerwanej pracy w gospodarstwie rolnym w rozumieniu art. 214 § 1 k.c. (por. § 13 rozp. RM z dnia 28 listopada 1964 r.), w tym bowiem zakresie kodeks nie udzielił w art. 218 delegacji Radzie Ministrów. W związku z tym uznać przede wszystkim należy, że sam fakt jednoczesnego wykonywania przez współwłaściciela innej pracy poza rolnictwem oraz fakt zamieszkiwania w innej miejscowości niż ta, w jakiej położone jest gospodarstwo, w którym on także pracuje, nie stoi na przeszkodzie przyznaniu mu spłaty na podstawie art. 216 § 1 k.c. Konieczne natomiast jest w świetle tego przepisu wykazanie, że pomimo pełnienia innej pracy współwłaściciel pracuje w gospodarstwie rolnym w zakresie niezbędnym z punktu widzenia prawidłowej gospodarki. Jeżeli zaś chodzi o miejsce zamieszkania takiego współwłaściciela, to wystarczy wykazanie, że mimo zamieszkiwania w innej miejscowości mógł on - ze względu na odległość i warunki komunikacyjne - pełnić w takim rozmiarze pracę w gospodarstwie rolnym.Przechodząc do stanu faktycznego będącego przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie, należy zaznaczyć, że nie jest wyłączone, iż wnioskodawca tego rodzaju pracę w gospodarstwie rolnym pełnił. Taka ocena byłaby bowiem usprawiedliwiona, gdyby znalazły potwierdzenie jego twierdzenia, że zmarły Teofil K. od dawna był niezdolny do pracy, że w związku z tym wnioskodawca i jego żona nie tylko pielęgnowali go - w swoim zresztą domu wybudowanym na wsi - w czasie choroby, ale także prowadzili całe gospodarstwo rolne na działce należącej częściowo do nich, a częściowo do zmarłego, że wnioskodawca stale dojeżdżał do tego gospodarstwa, bo możliwości komunikacyjne nie stały temu na przeszkodzie, itp. Te wszystkie okoliczności nie zostały dotychczas wyjaśnione, w związku z czym ocenę Sądu Powiatowego, że wnioskodawcy przysługuje prawo do spłaty, należy uznać co najmniej za przedwczesną.Trafny jest także dalszy zarzut rewizji nadzwyczajnej, że Sąd Powiatowy, ustalając wysokość spłat zasądzonych na rzecz współwłaścicieli, którzy nie otrzymali gruntów przy zniesieniu współwłasności, naruszył art. 216 § 3 k.c. Opinia biegłego złożona do protokołu rozprawy z dnia 10 listopada 1969 r. jest dowolna i mimo powoływania się na obowiązujące przepisy sprzeczna z nimi. Biegły oszacował wartość 1 ha gruntu na 35.000 zł, nie sprawdzając klasy, rodzaju gruntów i położenia w określonej strefie. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 kwietnia 1962 r. w sprawie zaliczenia powiatów do okręgów gospodarczych (Dz. U. z 1962 r. Nr 24, poz. 106) zalicza powiat bocheński do okręgu II, w którym obowiązują ceny za 1 ha gruntu ornego w klasie I od 26.000 zł w strefie wiejskiej do 34.000 zł w strefie miejskiej, w klasie II od 24.000 zł w strefie wiejskiej do 31.000 zł w strefie miejskiej i wreszcie ceny niższe w pozostałych klasach. Wątpliwe jest zastosowanie do gruntów położonych we wsi W. cen obowiązujących dla strefy podmiejskiej. Należy również przypuszczać, ze działki objęte postępowaniem w niniejszej sprawie nie składają się z samych gruntów ornych, i to klasy I.Z zasad powyższych należało z mocy art. 388 w związku z art. 423 § 1 k.p.c. orzec jak w sentencji.