III CZP 36/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Świeboda. Sędziowie SN: T. Bukowski (sprawozdawca), A. Wielgus.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marii D. i Eugeniusza J. z udziałem Władysława J., Anny N. i Ewy S. o dział spadku po Feliksie J. i zniesienie współwłasności po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Tarnobrzegu z siedzibą w Sandomierzu, postanowieniem z dnia 10 marca 1988 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy współwłaścicielom działki siedliskowej nie stanowiącej samodzielnie nieruchomości rolnej, wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego należącego tylko do pozostałych współwłaścicieli należą się w postępowaniu o zniesienie między nimi współwłasności spłaty, gdy nie spełniają oni warunków do nabycia własności nieruchomości rolnej?"podjął następującą uchwałę:Jeżeli wskutek zniesienia współwłasności działka siedliskowa, wchodząca w skład gospodarstwa rolnego, zostanie przyznana właścicielowi tego gospodarstwa, pozostałym współwłaścicielom tej działki należą się spłaty pod warunkiem, że odpowiadają oni wymaganiom określonym w art. 216 k.c.Uzasadnienie faktyczneW skład spadku po Feliksie J. wchodzi jej udział w gospodarstwie rolnym z działką siedliskową o powierzchni 11 arów. Działka siedliskowa była współwłasnością spadkodawczyni i jej męża oraz po 1/6 części uczestniczek postępowania Anny N. i Ewy S., które nie mają nieruchomości rolnych i pracują w służbie zdrowia.Sąd Rejonowy w Stalowej Woli postanowieniem z dnia 17 września 1987 r., orzekając o dziale spadku i zniesieniu współwłasności, przyznał gospodarstwo rolne oraz wchodzącą w jego skład działkę siedliskową mężowi spadkodawczyni Eugeniuszowi J. i zobowiązał go do spłat na rzecz uczestniczek Anny N. i Ewy S., byłych współwłaścicielek siedliska.Przy rozpoznawaniu rewizji od tego postanowienia powstało zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości. Sąd Wojewódzki w Tarnobrzegu przedstawił je w trybie art. 391 § 1 k.p.c. w postaci pytania przytoczonego w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneRozstrzygając to zagadnienie Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Gospodarstwo rolne jest to zespół nieruchomości rolnych, które stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą. Działka siedliskowa (zagroda) stanowi nieruchomość rolną, jeżeli jest lub może być użytkowana na cele produkcji rolnej (por. § 1 i § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych, jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 86). Siedlisko zatem "jako takie - samo przez się" nie jest nieruchomością rolną czy gospodarstwem rolnym por. uchwałę SN z dnia 13 czerwca 1984 r. w sprawie III CZP 22/84 - OSPiKA 1987, z. 7-8, poz. 126). Jeśli natomiast wchodzi w skład gospodarstwa rolnego i służy prowadzonej w nim produkcji rolnej, to stanowi ono nieruchomość rolną (por. wytyczne SN z dnia 15 grudnia 1969 r. m.in. cz. IV pkt 2 - OSNCP 1970, z. 3, poz. 39).Działka siedliskowa, wchodząca w skład gospodarstwa rolnego, niezbędna dla prowadzonej w nim produkcji rolnej i służąca tej produkcji, ma charakter rolny. Dlatego też podlega temu samemu reżimowi prawnemu co obsługiwane przez nią gospodarstwo rolne. W konsekwencji właściciel gospodarstwa, który wskutek zniesienia współwłasności działki siedliskowej (zagrody) o takim statusie prawnym stał się jej wyłącznym właścicielem, korzysta z ochrony w postaci ograniczenia obowiązku spłat albo zwolnienia od tego obowiązku na rzecz pozostałych współwłaścicieli, którzy w chwili zniesienia współwłasności działki siedliskowej nie odpowiadali warunkom przewidzianym w art. 216 k.c. Tytuł powstania współwłasności nie ma tu znaczenia. Wiąże to się z podstawową zasadą maksymalnego odciążenia współwłaściciela, któremu w wyniku zniesienia współwłasności przypadła nieruchomość rolna.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne jak w sentencji uchwały.