III CRN 343/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN F. Wesely. Sędziowie SN: S. Dmowski, J. Ignatowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej, S. Trautsolta, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Marii i Jana małż. S. z udziałem Nioniły J. i Wiktora J. o zniesienie współwłasności, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 24 czerwca 1977 r.uchylił zaskarżone postanowienie, jak również postanowienie Sądu Rejonowego w Trzebnicy z dnia 6 kwietnia 1977 r. i sprawę przekazał temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 6.IV.1977 r. Sąd Rejonowy w Trzebnicy zniósł współwłasność nieruchomości, objętej księgą wieczystą prowadzoną przez PBN w Trzebnicy, położonej w U. i stanowiącej gospodarstwo rolne o pow. 1,14 ha z zabudowaniami, której współwłaścicielami są w częściach równych: Nioniła J. oraz małż. Maria i Jan S. na zasadach małżeńskiej wspólności ustawowej. Zniesienia współwłasności dokonał sąd w ten sposób, że całą tę nieruchomość przyznał małżonkom S. na zasadzie wspólności ustawowej. W pkt II tegoż postanowienia Sąd postanowił nie obciążać wnioskodawców małż. S. obowiązkiem spłat na rzecz Nioniły J., a w pozostałych orzekł o kosztach postępowania w sprawie.Sąd Rejonowy dokonał następujących ustaleń faktycznych: Wymienione gospodarstwo stanowiło poprzednio przedmiot wspólnego majątku Andrzeja i Nioniły małż. J. Gospodarstwo to małżonkowie J. wydzierżawili małżonkom S. wnioskodawcom ze sprawy niniejszej, a następnie Andrzej J. sprzedał to gospodarstwo w całości, bez zgody żony, nieformalną umową dotychczasowym dzierżawcom. Od chwili zawarcia umowy dzierżawy do chwili obecnej gospodarstwo to użytkują wyłącznie małżonkowie S.Po wejściu w życie ustawy z 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych małż. S. wystąpili do władz administracyjnych o stwierdzenie, że stali się oni właścicielami nieformalnie nabytego gospodarstwa. Organ administracyjny wydał taką decyzję, ale - mając na uwadze wyrok, który prawomocnie ustalił, że gospodarstwo to stało się po śmierci Andrzeja J. współwłasnością w połowie Nioniły J. i jej syna Wiktora - organ ten uznał, że wnioskodawcy nabyli w trybie wymienionej ustawy tylko ułamkową jego połowę. Organ administracyjny miał mianowicie na uwadze, że wnioskodawcy mogli nabyć w tej drodze tylko udział Wiktora J., nie mogli zaś nabyć na tej podstawie udziału Nioniły J., nie jest ona bowiem obywatelką polską (ma obywatelstwo ZSRR). Nioniła J. nie ma nic wspólnego z rolnictwem, mieszka i pracuje jako urzędniczka w mieście.Mając powyższe ustalenia faktyczne na uwadze, Sąd Rejonowy uznał, że skoro Nioniła J. nie ma kwalifikacji rolnych przewidzianych w art. 216 § 1 k.c., to nie przysługują jej spłaty z tej racji, że straciła swój udział w wyniku orzeczenia o zniesieniu współwłasności. Nie ma również do niej zastosowania art. 216 § 2 k.c., który przyznaje bezwzględne prawo do spłat w razie zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej, która należy do wspólnego majątku małżonków, w sprawie niniejszej nie chodzi bowiem o postępowanie o podział majątku wspólnego małżonków.Rewizję uczestniczki postępowania od wymienionego na wstępie postanowienia oddalił Sąd Wojewódzki we Wrocławiu postanowieniem z dnia 24.VI.1977 r.Obydwa wymienione postanowienia zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną, wniesioną w dniu 23.XII 1977 r.Rewizja nadzwyczajna trafnie zarzuca, że rozstrzygnięcie o spłacie zawarte w zaskarżonych orzeczeniach wynika z wadliwej wykładni art. 216 § 2 k.c. Stosownie do tego przepisu ograniczenia polegającego na wyłączeniu prawa do spłaty nie stosuje się do spłat na rzecz małżonka w razie zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej, która stosownie do przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego należy do wspólnego majątku małżonków. Literalne tłumaczenie tego przepisu mogłoby istotnie prowadzić do poglądu, jaki przyjęły obydwa sądy, tzn. że przepis z art. 216 § 2 k.c. ma zastosowanie tylko w sprawie o podział majątku wspólnego małżonków, w której oni są uczestnikami postępowania. Taka wykładnia prowadziłaby jednak do społecznie wadliwego wyniku, polegającego na tym, że jeden z małżonków mógłby przez nabycie - po ustaniu wspólności małżeńskiej - swego udziału we wspólnej dla małżonków nieruchomości rolnej pozbawić drugiego małżonka szczególnego uprawnienia, jakie mu przyznał ustawodawca w art. 216 § 2 k.c. Zresztą, gdyby jeden z małżonków dokonał takiego zbycia bez zgody drugiego małżonka, zbycie to byłoby z mocy z art. 1036 k.c. w związku z art. 42 i 46 k.r.o. względem tego drugiego małżonka o tyle bezskuteczne, o ile naruszałoby przysługujące mu uprawnienia na podstawie przepisów o dziale spadku, a więc i na podstawie przepisu art. 216 § 2 k.c., który ma odpowiednie zastosowanie tak do działu spadku, jak i do podziału majątku wspólnego. Ta bezskuteczność polega w takim wypadku na tym, że drugi małżonek może się powołać względem nowego nabywcy udziału na swoją sytuację prawną, w jakiej by się znajdował, gdyby do zbycia udziału nie doszło, a więc także na uprawnienie przewidziane w art. 216 § 2 k.c.Oczywiście, powyższe dotyczy tylko nabycia udziału przez osobę trzecią w wyniku następstwa po jednym z małżonków (tak szczególnego, jak i ogólnego w wypadku spadkobrania). W związku z tym wyłania się pytanie, czy przepis art. 216 § 2 k.c. może mieć zastosowanie w sprawie niniejszej, skoro wnioskodawcy nabyli udział w nieruchomości, o którą chodzi w sprawie, nie na podstawie czynności prawnej, lecz z mocy ustawy z 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Na pytanie to należy odpowiedzieć twierdząco. Wprawdzie nabycie to ma - jak to się zgodnie przyjmuje - charakter pierwotny, ale w sytuacji, gdy podstawą uwłaszczenia na podstawie tej ustawy jest uprzednie zawarcie przez strony nieformalnej umowy, u podłoża tego uwłaszczenia leży czynność prawna. W orzecznictwie utrwalił się zaś pogląd, że do takiego nabycia należy - gdy chodzi o jego następstwa - stosować niektóre skutki przepisów o przeniesieniu własności w drodze umowy (np. art. 526 k.c. - por. orzeczenie SN z 16.VI.1972 r. OSNCP 1973, poz. 5). Zasadę tę należy odnieść także do skutku w postaci stosowania art. 216 § 2 k.c. w sytuacji, gdy nabywca uzyskuje udział w nieruchomości stanowiącej przedmiot majątku wspólnego małżonków wprawdzie na podstawie wymienionej ustawy, ale dlatego, że uprzednio otrzymał tę nieruchomość na podstawie nieformalnej umowy przeniesienia własności.Należy jednak zaznaczyć, że uczestniczka postępowania nie może uzyskać podwójnej zapłaty na swój udział. Jeżeli mianowicie zapłatę taką uzyskała już w wyniku zawartej z wnioskodawcami nieformalnej umowy albo skorzystała, jako małżonka, z zapłaty zainkasowanej przez jej męża, który dokonał nieformalnego zbycia, to nie może obecnie domagać się spłaty. Zawarte w rewizji nadzwyczajnej twierdzenie, że mąż uczestniczki postępowania zawarł umowę, o której mowa, bez wiedzy uczestniczki postępowania, jeszcze nie przesądza omawianej kwestii. Po pierwsze dlatego, że materiał dowodowy nie jest pod tym względem jednoznaczny, a okoliczność, że małżonkowie stanowili zgodne małżeństwo, zdaje się temu przeczyć; zagadnienie nie zostało więc wyjaśnione. Po drugie, nawet fakt, że zbycie nie zostało z uczestniczką postanowienia uzgodnione, nie wyłącza tej możliwości, że pieniądze uzyskane ze zbycia zostały przeznaczone na potrzeby rodziny, jak to jest zwykle w zgodnym małżeństwie.Z zasad powyższych należało z mocy art. 388 w związku z art. 423 § 1 k.p.c. orzec jak w sentencji.