III CZP 2/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl. Sędziowie: J. Ignatowicz (sprawozdawca), J. Policzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Aleksandry B. przeciwko Franciszkowi B. o zniesienie współwłasności, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla Województwa Warszawskiego w Warszawie postanowieniem z dnia 11 października 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy art. 216 § 2 k.c. ma zastosowanie również do wypadku, gdy gospodarstwo rolne należy do wspólnego majątku małżonków w wyniku majątkowej umowy małżeńskiej zawartej w dniu 23 stycznia 1926 roku?"uchwalił:Przepis art. 216 § 2 k.c., według którego ograniczenia obowiązku spłat nie stosuje się do spłat na rzecz małżonka w razie zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej, jaka stosownie do przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego należy do majątku wspólnego małżonków, ma zastosowanie także w wypadku, gdy nieruchomość rolna stanowiąca przedmiot zniesienia współwłasności była objęta wspólnością umowną, do której stosuje się - w myśl art. IX § 1 przep. wprow. k.r.o. - przepisy obowiązujące w chwili jej powstania.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 2 maja 1968 r. Sąd Powiatowy w Garwolinie zniósł współwłasność gospodarstwa rolnego, które stanowiło przedmiot majątku wspólnego wnioskodawczyni i jej byłego męża na podstawie umowy majątkowej małżeńskiej, zawartej w dniu 23 stycznia 1926 r. W wyniku tego zniesienia współwłasności - własność gospodarstwa została przyznana wnioskodawczyni, a na rzecz jej byłego męża została zasądzona spłata. Uzasadniając tę ostatnią decyzję, Sąd Powiatowy uznał, że w sprawie ma zastosowanie art. 216 § 2 k.c., zgodnie bowiem z art. 48 k.p.c. do wspólności umownej stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności ustawowej.Rozpoznając rewizję wnioskodawczyni, która domagała się przyznania jej na podstawie art. 216 § 1 k.c. własności nieruchomości, o jaką chodzi w sprawie, bez obowiązku spłaty na rzecz jej byłego męża - Sąd Wojewódzki dla Województwa Warszawskiego przedstawił Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia pytanie prawne zmierzające do wyjaśnienia, czy w opisanych wyżej okolicznościach stosuje się przepis art. 216 § 2 k.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Stanowisko Sądu Powiatowego, że do wspólności umownej uregulowanej w art. 47 i nast. k.r.o. nie mają zastosowania - w razie podziału majątku wspólnego małżonków, w skład którego wchodzi gospodarstwo rolne - ograniczenia dotyczące spłat, przewidziane w art. 216 § 1 k.c., jest całkowicie trafne. Jednakże w celu uzasadnienia takiego poglądu nie ma potrzeby uciekania się do odpowiedniego stosowania - na podstawie art. 48 k.r.o. - przepisu art. 216 § 2 k.c. W rzeczywistości bowiem pogląd ten wynika wprost z tego ostatniego przepisu.Przepis ten głosi, że ograniczenia spłat nie stosuje się do spłat na rzecz małżonka w razie zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej, która stosownie do przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego należy do wspólnego majątku małżonków. Takie jego brzmienie wskazuje niedwuznacznie na to, że odnosi się on do każdej wspólności małżeńskiej, przewidzianej w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Tego rodzaju stanowisko ustawodawcy nie jest zresztą przypadkowe, gdyż ze społecznego punktu widzenia uzasadnia go okoliczność, że w istocie rzeczy u podłoża zarówno wspólności ustawowej, jak i umownej (która w świetle przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jest tylko odmianą wspólności ustawowej - art. 47 § 1) leżą te same założenia.W sprawie występuje jednak zagadnienie, którego nie dostrzegł Sąd Powiatowy, a które znalazło wyraz w sformułowaniu pytania prawnego przedstawionego Sądowi Najwyższemu. Chodzi mianowicie o to, że wspólność umowna, jaka łączyła uczestników niniejszego postępowania, powstała jeszcze w roku 1926, z przepisów zaś przechodnich do kolejnych aktów normatywnych normujących stosunki majątkowe między małżonkami (art. XIV § 1 przep. wprow. prawo małżeńskie majątkowe z 1946 r., art. XX § 1 przep. wprow. k.r. z 1950 r. oraz art. VIII i IX § 1 przep. wprow. k.r.) wynika, że do umów majątkowych małżeńskich zawartych przed wejściem w życie kodeksu rodzinnego z 1950 r. stosuje się nadal przepisy obowiązujące w chwili zawarcia umowy. Jeżeli zaś tak, to literalna wykładnia art. 216 § 2 k.c. mogłaby prowadzić do wniosku, ze przewidziane w nim złagodzenie ograniczeń dotyczących spłat nie ma zastosowania do zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej stanowiącej przedmiot majątku wspólnego, wynikającego z umowy zawartej przed dniem 1 października 1950 r.Wymaga jednak rozważenia, czy taka wykładnia nie pozostawałaby w rażącej sprzeczności z założeniami, jakie leżą u podłoża unormowania zawartego w art. 216 § 2 k.c.Zwracając uwagę na to zagadnienie, Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu swego postanowienia o przekazaniu wymienionego pytania Sądowi Najwyższemu sugeruje, że przeciwko odpowiedzi twierdzącej na to pytanie przemawia okoliczność, iż założeniem przewidzianej w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym wspólności jest wspólność dorobku, natomiast wspólność umowna, zwłaszcza powstała pod rządem dawnych przepisów, ma inne źródło, więcej nawet, nieraz podstawą jej jest majątek tylko jednego z małżonków, wniesiony w chwili zawierania majątkowej umowy małżeńskiej. Inaczej mówiąc, sugestia ta jest wyrazem przekonania, że przyczyną korzystnego potraktowania przez ustawodawcę w art. 216 § 2 k.c. małżonka, który nie zajmuje się rolnictwem, jest ta okoliczność, iż majątek wspólny (a więc i współwłasność nieruchomości rolnej) powstał na skutek wkładu ekonomicznego także tego małżonka.Przekonanie takie nie jest jednak prawidłowe, na co wskazuje w sposób niedwuznaczny bardzo rygorystyczna norma art. 216 § 1 k.c., w świetle której może być pozbawiony wszelkich korzyści wynikających z tytułu współwłasności nieruchomości rolnej także taki współwłaściciel, który udział w tej nieruchomości nabył za wyłożoną gotówkę, i to nawet wtedy, gdy gotówka ta stanowi oszczędności pochodzące z wynagrodzenia za pracę. Jest więc jasne, że nie wkład majątkowy (w postaci gotówki czy pracy) leży u podłoża uprzywilejowania małżonka nie zajmującego się rolnictwem.Przyczyną takiego uprzywilejowania jest stosunek osobisty, jaki w wypadku wspólności małżeńskiej łączy (lub łączył) współwłaścicieli, tzn. wiążący ich węzeł małżeństwa. Właśnie dlatego, że stosunek osobisty prowadzi do najściślejszego zespolenia dwojga osób, zespolenia, które znajduje dobitny wyraz także w dziedzinie stosunków majątkowych, że ze względu na takie zespolenie okoliczność, który z małżonków pierwszy włożył wkład w majątek wspólny lub który w ciągu małżeństwa przyczynił się w większym lub mniejszym stopniu do powstania tego majątku albo w jakiej postaci to przyczynienie się znalazło wyraz (przez pracę zarobkową czy przez osobiste starania o rodzinę i majątek wspólny), ma drugorzędne znaczenie - ustawodawca traktuje małżonków w sposób zupełnie jednakowy nie tylko w sferze stosunków osobistych, ale i w sferze stosunków majątkowych. W tym właśnie, a więc m.in. i w normie art. 216 § 2 k.c., znajduje wyraz zasada ich całkowitego równouprawnienia. Inaczej mówiąc, założenia te ustawodawca uznał za społecznie bardziej doniosłe aniżeli względy na interes społeczno-gospodarczy, leżący u podłoża nowych przepisów o podziale nieruchomości rolnych.Jeżeli zaś takie są przyczyny powołania do życia wymienionego przepisu, to niewątpliwie wolą ustawodawcy było, aby w każdym wypadku wspólności majątkowej między małżonkami żaden z nich nie tracił praw do majątku wspólnego tylko z tej przyczyny, że nie zajmuje się rolnictwem. Okoliczność więc, kiedy wspólność majątkowa powstała, a w szczególności, czy - formalnie biorąc - stosują się do niej przepisy nowego kodeksu, czy też ustaw dawniej obowiązujących, nie ma z tego punktu widzenia istotnego znaczenia.Powyższe rozumowanie uzasadnia więc rozszerzającą wykładnię art. 216 § 2 k.c. i w jej następstwie przyjęcie, że przewidziane w § 1 tego artykułu ograniczenie dotyczące spłat nie ma zastosowania także wtedy, gdy umowna wspólność majątkowa podlega przepisom obowiązującym przed dniem 1 października 1960 r.Rzecz oczywista, taka wykładnia może prowadzić do obciążenia tego z małżonków, któremu w wyniku zniesienia współwłasności przypada gospodarstwo rolne, obowiązkiem uiszczenia znacznej nieraz spłaty, ale z przyczyn wyżej podanych ustawodawca takie obciążenie uznał z punktu widzenia społecznego za usprawiedliwione. W tych warunkach zmniejszenia ciężaru, jaki w wyniku zniesienia współwłasności, o którym mowa, może powstać, należy szukać w prawidłowym określeniu wartości gospodarstwa rolnego, tzn. z zachowaniem zasad przewidzianych w art. 216 § 5, oraz w możliwie korzystnym rozłożeniu należności na raty (art. 212 § 3 k.c.).Z zasad powyższych Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji niniejszej uchwały.