III CRN 292/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes J. Pawlak. Sędziowie: S. Gross, Z. Wasilkowska, W. Markowski, W. Bryl (sprawozdawca), E. Mielcarek, W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Z. Jędrzejczaka, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Barbary K. przeciwko Skarbowi Państwa - Zarządowi Gospodarki Terenami w P. o ustalenie, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 1967 r.,uchylił zaskarżony wyrok oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 28.I.1967 r. o przejęciu sprawy do własnego rozpoznania i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu celem rozpoznania rewizji pozwanego od wyroku Sądu Powiatowego dla m. Poznania z 21.IX.1965 r.Uzasadnienie faktycznePowódka Barbara K. w pozwie wniesionym przeciwko Skarbowi Państwa (Zarządowi Gospodarki Terenami w P.) domagała się ustalenia, że oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu co do nieruchomości KW 8544 Sądu Powiatowego dla m. Poznania, złożone przez pozwanego do protokołu Państwowego Biura Notarialnego w Poznaniu dnia 7 lipca 1964 r. za nr rej. (...), jest względem niej prawnie bezskuteczne. W uzasadnieniu żądania powódka przytoczyła, że z nieruchomości KW nr 8544 parcelę oznaczoną nr 1368/40 o powierzchni 107 m2 przejął Skarb Państwa decyzją z dnia 16 kwietnia 1964 r. nr (...) pozostałe zaś dwie parcele oznaczone nr 1366/50 i nr 1367/40 o łącznej powierzchni 1178 m2 pozostawiono powódce. Parcelę nr 1366/40 o powierzchni 622 m2 powódka sprzedała H.G. pod warunkiem, że pozwany nie skorzysta z prawa pierwokupu (odpis umowy sprzedaży z dnia 7.V.1964 r.). Pozwany złożył oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu w stosunku do całej nieruchomości KW 8544 o powierzchni 1285 m2, jakkolwiek nie było ku temu podstawy prawnej (odpis aktu notarialnego z dnia 7.VII.1964 r.).Po upływie trzymiesięcznego okresu pozwany sprostował swoje oświadczenie z dnia 7 lipca 1964 r., stwierdzając do protokołu Państwowego Biura Notarialnego w Poznaniu z dnia 2 grudnia 1964 r., że wykonuje swoje prawo pierwokupu tylko do parceli nr 1366/40 o powierzchni 622 m2.Skarb Państwa wnosił o oddalenie powództwa.Sąd Powiatowy dla m. Poznania wyrokiem z dnia 21 września 1965 r. powództwo uwzględnił uznając, że oświadczenie pozwanego o wykonaniu prawa pierwokupu z dnia 7.VII.1964 r. jest prawnie bezskuteczne, ponieważ odnosiło się do całej nieruchomości, natomiast drugie oświadczenie pozwanego z dnia 2.XII.1964 r., prostujące pierwsze oświadczenie, doszło do wiadomości powódki po upływie trzymiesięcznego terminu.Od powyższego wyroku wniósł rewizję Skarb Państwa. Przy rozpoznaniu tej rewizji Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu nasunęło się następujące, budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne, a mianowicie:"Czy pracownik prezydium rady narodowej nie będący osobą uprawnioną z ustawy do reprezentowania organu prezydium rady narodowej, składając oświadczenie o wykonaniu przysługującego temu prezydium prawa pierwokupu nieruchomości przewidzianego w art. 30 i nast. ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159), powinien pod rygorem nieważności takiego oświadczenia legitymować się pełnomocnictwem w formie aktu notarialnego?".Zagadnienie to Sąd Wojewódzki przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i wyrokiem z dnia 28 stycznia 1967 r. rewizję pozwanego oddalił.W uzasadnieniu Sąd Najwyższy uznał za zbędne rozważanie zarzutów przedstawionych w rewizji pozwanego Skarbu Państwa i wyjaśnił - powołując się na uchwałę składu 7 sędziów z dnia 28 listopada 1966 r. III CZP 55/66 - że oświadczenie pozwanego o wykonaniu prawa pierwokupu nie mogło być w danym wypadku prawnie skuteczne, ponieważ oświadczenie to z dnia 7.VII.1964 r., jak również drugie oświadczenie prostujące z dnia 2.XII.1964 r. w imieniu Prezydium Rady Narodowej m. P. złożyła pracownica tegoż Prezydium Helena Z., która - jakkolwiek nie została ustanowiona pełnomocnikiem w akcie administracyjnym, tj. w uchwale Prezydium Rady Narodowej w P. z dnia 3 lipca 1964 r. dotyczącej wykonania prawa pierwokupu m.in. spornej nieruchomości - działała na podstawie pełnomocnictwa udzielonego bez zachowania formy aktu notarialnego. Taka zaś forma była i jest przewidziana zarówno wówczas, tj. w dacie składania powyższego oświadczenia, jak i w obecnie obowiązującym prawie (art. 89 § 1 p.o.p.c., art. 99 § 1 k.c.).Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28.I.1967 r. I CR 46/67 zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną z powodu naruszenia art. 89 p.o.p.c. oraz art. 30-32 ustawy z dnia 14.VII.1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159 z późniejszymi zmianami) i na podstawie art. 417 § 1 i 419 § 1 k.p.c. wniósł o uchylenie wymienionego wyroku Sądu Najwyższego i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu celem rozpoznania rewizji pozwanego Skarbu Państwa od wyroku Sądu Powiatowego dla m. Poznania w Poznaniu z dnia 21 września 1965 r. VIII C 365/65 albo o uchylenie tego wyroku i rozpoznanie rewizji strony pozwanej przez Sąd Najwyższy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna jest zasadna.Zagadnienie formy pełnomocnictwa udzielonego przez organ władzy i administracji państwowej pracowników tegoż organu do zawarcia umowy przeniesienia własności nieruchomości było przedmiotem uchwały składu 7 sędziów z dnia 28 listopada 1966 r. III CZP 55/66, według której pełnomocnictwo udzielone przez organ władzy lub administracji państwowej pracownikowi tego organu do zawarcia umowy przeniesienia prawa własności nieruchomości wymaga formy aktu notarialnego; udzielenie pełnomocnictwa jest zbędne w wypadku, gdy umowę w imieniu Skarbu Państwa zawiera pracownik wymienionego organu powołany do jego reprezentowania w tym zakresie w akcie administracyjnym.Jakkolwiek uchwała ta dotyczy formy pełnomocnictwa do zawarcia umowy o przeniesienie prawa własności nieruchomości, to jednak ma ona znaczenie również w innych wypadkach udzielenia pełnomocnictwa do dokonania cywilnoprawnych czynności, przy których wymagana jest forma aktu notarialnego. Odnosi się to również do pełnomocnictwa udzielonego w celu wykonania prawa pierwokupu, jakie przysługuje Skarbowi Państwa na mocy art. 30 wymienionej wyżej ustawy z 14.VII.1967 r.Wymieniona uchwała - jakkolwiek stwierdza, że zbędne jest udzielenie pełnomocnictwa w wypadku, gdy w imieniu Skarbu Państwa sporządza daną czynność prawną pracownik właściwego organu powołany do jego reprezentowania w tym zakresie w akcie administracyjnym - nie wyjaśnia jednak zagadnienia, czy wskazanie takie musi być imienne, czy też wystarczy określenie stanowiska służbowego pracownika, który ma dokonać danej czynności prawnej i czy wskazanie to może dotyczyć tylko jednego pracownika, czy też większej ich liczby. W nauce prawa administracyjnego podkreśla się, że jedną z cech aktu administracyjnego jest jego konkretność, która przejawia się w konkretnym oznaczeniu sytuacji, jaką akt administracyjny rozwiązuje, w konkretnym oznaczeniu adresata, którego akt administracyjny dotyczy. Adresatem aktu administracyjnego może być jednak zarówno samodzielny podmiot obrotu prawnego w rozumieniu prawa cywilnego, jak i jednostka nie mająca cech tej podmiotowości.Mając na uwadze występujące w niniejszym sporze służbowe podporządkowanie poszczególnych ogniw i szczebli organów administracyjnych, należy podzielić trafność stanowiska Ministra Sprawiedliwości zawartego w rewizji nadzwyczajnej, że skonkretyzowanie adresata (pracownika) w akcie administracyjnym może nastąpić także w drodze określenia jego stanowiska służbowego. Takie rozwiązanie jest życiowe i zapobiega ewentualnym trudnościom, jakie mogłyby powstać wtedy, gdy oznaczona imiennie osoba z przyczyn takich, jak np. choroba, urlop, zwolnienie z pracy itp., nie mogłaby wykonać zleconej czynności. Dlatego też przyjąć należy, że wyznaczenie w uchwale prezydium właściwej rady narodowej pracownika tego prezydium (również jego wydziału) przez określenie jego stanowiska służbowego do złożenia w imieniu prezydium oświadczenia o wykonaniu prawa pierwokupu jest wystarczające do złożenia takiego oświadczenia i czyni zbędnym udzielenie pełnomocnictwa notarialnego.W teorii prawa administracyjnego przyjmuje się też, że akt administracyjny może być skierowany zarówno do jednej osoby indywidualnie w nim oznaczonej, jak i do większej liczby osób.Liczba osób, do których skierowany jest akt administracyjny, czyli liczba adresatów aktu administracyjnego, nie może mieć dla oceny ważności aktu administracyjnego istotnego znaczenia. Nie może ulegać wątpliwości, że uchwała Prezydium Rady Narodowej m. P. w sprawie oświadczenia o wykonaniu prawa pierwokupu spornej nieruchomości, upoważniająca do tego kierownika Wydziału Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej bądź wskazanego przez niego pracownika Wydziału, jest aktem administracyjnym podjętym w celu wykonania określonej czynności prawnej i pokierowania sposobem jej wykonania przez podległy organ. Zamieszczone w wymienionej uchwale zdanie: "upoważnia się kierownika Wydziału Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej wzgl. upełnomocnionego przez niego pracownika tego Wydziału do złożenia w imieniu Prezydium oświadczenia w formie aktu notarialnego o wykonaniu prawa pierwokupu nieruchomości opisanych w pkcie I niniejszej uchwały" - stanowi w swej istocie polecenie służbowe, w którym powołuje się do wykonania określonej w niej czynności kierownika Wydziału lub pracownika tego Wydziału wyznaczonego przez kierownika. Skoro kierownik Wydziału sam nie składał oświadczenia w formie prawem przepisanej co do wykonania przez Skarb Państwa prawa pierwokupu omawianej nieruchomości, to miał pełną podstawę do zrealizowania tego aktu przez wyznaczenie imiennie pracownika, którego powołanie do reprezentowania Skarbu Państwa wynikało już z uchwały właściwego Prezydium przez wskazanie jego charakteru służbowego.Z tego względu uznać należy, że nie zachodziła potrzeba udzielenia wyznaczonemu pracownikowi pełnomocnictwa w sensie prawa cywilnego. Jego legitymacja bowiem w tym względzie wynikała już z aktu administracyjnego. Udzielenie pełnomocnictwa w formie aktu notarialnego byłoby natomiast konieczne wtedy, gdyby oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu - z jakichkolwiek przyczyn - miał złożyć pracownik wydziału nie powołany do tego celu w uchwale prezydium rady narodowej.Zajęte w niniejszej sprawie stanowisko w omawianej na wstępie materii nie podważa stanowiska prawnego zajętego przez skład 7 sędziów w cytowanej wyżej uchwale z dnia 28.XI.1966 r. III CZP 55/66, lecz stanowi rozwinięcie intencji, jakie legły u jej podstaw i usuwa wątpliwości i niejasności, jakie mogły bądź mogą się wyłonić w praktyce na tle jej stosowania. Stanowisko to jest zresztą zgodne z dotychczasową praktyką organów administracyjnych. Jak to bowiem podkreśla Minister Sprawiedliwości w rewizji nadzwyczajnej, w większości wypadków prezydia rad narodowych, podejmując uchwałę o wykonaniu prawa pierwokupu nieruchomości, wyznaczały do składania oświadczeń w tym względzie kierowników organów do spraw gospodarki komunalnej lub wyznaczonych przez nich pracowników tego organu. Wyznaczone w ten sposób osoby składały w imieniu Skarbu Państwa oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu, a państwowe biura notarialne uprawnień tych osób nie kwestionowały.Odmienne stanowisko zajęte przez Sąd Najwyższy w zaskarżonym wyroku narusza art. 89 § 1 p.o.p.c. oraz art. 30 i nast. ustawy z 14.VII.1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159 z późniejszymi zmianami). Dlatego Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów, na zasadzie art. 422 § 2 k.p.c., uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu celem rozpoznania rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Powiatowego dla m. Poznania z dnia 21.IX.1965 r. VIII C 365/65.Wobec przekazania sprawy do merytorycznego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu zaszła konieczność uchylenia postanowienia Sądu Najwyższego z 28.I.1967 r. III CZP 80/66 o przejęciu niniejszej sprawy do rozpoznania.Z przytoczonych zasad Sąd Najwyższy orzekł jak wyżej.