III CRN 30/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: J. Pietrzykowski (sprawozdawca), W. Markowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Genowefy W. o stwierdzenie nabycia spadku po Zofii W., na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Powiatowego w Wałbrzychu z dnia 20 kwietnia 1966 r.,uchylił zaskarżone postanowienie w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Wałbrzychu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia.Uzasadnienie faktycznePrawomocnym postanowieniem z dnia 20.IV.1966 r. Sąd Powiatowy stwierdził, że spadek po zmarłej w dniu 8.XII.1965 r. Zofii W. nabyły jej dzieci: Genowefa W., Jan W. i Marian W., każde po 1/3 części, oraz że należące do spadku gospodarstwa rolne dziedziczy w całości córka spadkobierczyni Genowefa W.Postanowienie to zostało zaskarżone rewizją nadzwyczajną, w której Minister Sprawiedliwości zarzucił naruszenie art. 1059 § 2 k.c. i art. 670 § 2 k.p.c. oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego i o stwierdzenie, że spadkowe gospodarstwo rolne dziedziczą Genowefa W. i Jan W. po 1/2 części.Rewizja nadzwyczajna nie kwestionuje prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez Genowefę W., jako trwale niezdolną do pracy, nie kwestionuje również prawidłowości stanowiska Sądu Powiatowego co do tego, że Marian W. nie odpowiada żadnemu z warunków wymaganych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Natomiast, zdaniem rewizji nadzwyczajnej, Sąd Powiatowy wadliwie pominął Jana W. w części postanowienia dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego, chociaż ten spadkobierca wykazał swe kwalifikacje do prowadzenia takiego gospodarstwa i w ciągu sześciu miesięcy od chwili otwarcia spadku złożył oświadczenie o gotowości prowadzenia spadkowego gospodarstwa rolnego.Uzasadnienie prawnePo rozpoznaniu sprawy w granicach wniosków rewizji nadzwyczajnej (art. 420 § 2 k.p.c.) Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Według § 3 rozporządzenia z dnia 28.XI.1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304) dowodem stwierdzającym posiadanie przez spadkobiercę kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego jest - między innymi - zaświadczenie o praktycznym przygotowaniu do prowadzenia gospodarstwa rolnego, wydane przez właściwe biuro gromadzkiej rady narodowej lub przez organ do spraw rolnych prezydium właściwej rady narodowej. Ani z przepisów kodeksu postępowania administracyjnego, ani też z treści powołanego rozporządzenia z dnia 28.XI.1964 r. nie wynika, żeby zaświadczenie o praktycznym przygotowaniu do prowadzenia gospodarstwa rolnego było decyzją administracyjną. Skoro więc wspomniane zaświadczenie nie ma takiego charakteru, to można mu jedynie przypisać moc dokumentu urzędowego w rozumieniu art. 244 § 1 k.p.c.W myśl art. 252 k.p.c. dokument urzędowy może być zakwestionowany przez stronę, która zaprzecza jego prawdziwości albo prawdziwości zamieszczonego w nim oświadczenia. Przepis ten nie oznacza jednak, żeby sąd w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku nie był władny dokonać z urzędu oceny zamieszczonego w zaświadczeniu stwierdzenia o kwalifikacjach spadkobiercy, jeżeli w świetle okoliczności sprawy stwierdzenie to nasuwa wątpliwości co do jego zgodności ze stanem rzeczywistym. Potrzeba wykazania inicjatywy w tym względzie przez sąd orzekający w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku wynika z treści art. 670 § 2 k.p.c., w myśl którego sąd bada z urzędu, czy spadkobiercy odpowiadają warunkom przewidzianym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.W związku z powołanymi wyżej przepisami Sąd Najwyższy nie kwestionuje samej zasady poddania przez Sąd Powiatowy krytycznej ocenie treści dokumentów dotyczących kwalifikacji Jana W. do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Przechodząc jednak do sposobu przeprowadzenia przez Sąd Powiatowy tej oceny, należy stwierdzić, że Sąd Powiatowy wykroczył poza granice oznaczone w art. 233 § 1 k.p.c. Wnioski bowiem Sądu Powiatowego o nieprawdziwości stwierdzenia, że Jan W. ma kwalifikacje praktyczne do prowadzenia gospodarstwa rolnego, nie wynikają z wszechstronnego rozważenia całokształtu materiału sprawy i wnikliwej analizy treści złożonych dokumentów, lecz z założeń dowolnych, a tym samym niedopuszczalnych. Dowolne bowiem jest przyjęte przez Sąd Powiatowy założenie, które doprowadziło do zdyskwalifikowania przedstawionego zaświadczenia, że Jan W., jako pracownik Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w B., nie miał trudności w uzyskaniu pozytywnych dla siebie zaświadczeń.Trafnie wysunął Sąd Powiatowy wątpliwości co do charakteru pracy Jana W. w rolnictwie, a tym samym co do należytego jego przygotowania praktycznego do pracy na roli, niczym jednak nie uargumentował tych wątpliwości i nie podjął żadnych dalszych kroków niezbędnych do wyjaśnienia stanu rzeczywistego. Braki w tym zakresie będą wymagały uzupełnienia w toku ponownego rozpoznania sprawy.W obecnym stanie materiału dowodowego, kwestii praktycznych kwalifikacji Jana W. do prowadzenia gospodarstwa rolnego nie można ostatecznie przesądzić, aczkolwiek materiał ten nasuwa zastrzeżenia co do posiadania przez niego takich kwalifikacji. Zaświadczenie Prezydium MRN w S. z dnia 12.III.1966 r. opiera się jedynie na zaświadczeniu Prezydium GRN w D. z dnia 24.II.1966 r. Z zaświadczenia Prezydium GRN w D. z dnia 28.XII.1965 r. wynika, że Jan W. przyswoił sobie praktyczne wiadomości rolnicze, pracując ze swoim teściem w 8-hektarowym gospodarstwie rolnym w miejscowości D. w czasie od kwietnia 1957 r. do lipca 1965 r. Dane przytoczone w tym zaświadczeniu pozostają jednak w sprzeczności z własnymi oświadczeniami Jana W. złożonymi na rozprawie w dniu 24.V.1965 r. w sprawie Sądu Powiatowego w Wałbrzychu sygn. Ns 309/65 o stwierdzenie nabycia spadku po Andrzeju W. Wbrew treści tego zaświadczenia Jan W. oświadczył, że gospodarstwa rolnego nie prowadzi, na roli nie pracuje, prawa zaś dziedziczenia gospodarstwa rolnego po ojcu ma matka. W konsekwencji tych oświadczeń Sąd Powiatowy uznał, że Jan W. nie zachował prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku po jego ojcu Andrzeju W.Przedstawione wyżej sprzeczności uszły uwagi Sądu Powiatowego orzekającego w niniejszej sprawie i nie zostały przez ten Sąd wyjaśnione.Niezależnie od tego Sąd Powiatowy bezpodstawnie wdał się w rozważania co do tego, czy Jan W. rzeczywiście zamierza zrealizować swe oświadczenie co do gotowości pracy w spadkowym gospodarstwie rolnym, aczkolwiek z punktu widzenia dyspozycji art. 1059 § 2 k.c. istotne znaczenie dla stwierdzenia nabycia przez niego praw do spadkowego gospodarstwa rolnego mają wyłącznie dwie przesłanki, mianowicie posiadanie kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego i złożenie we właściwym terminie oświadczenia o gotowości prowadzenia gospodarstwa spadkowego.Pomimo wadliwego uzasadnienia przez Sąd Powiatowy swego stanowiska, nie jest jednak możliwe - wobec przytoczonych wyżej wątpliwości co do posiadania przez Jana W. kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego - uwzględnienie wniosku rewizji nadzwyczajnej, zmierzającego do stwierdzenia przez Sąd Najwyższy, że Jan W. zachował prawo dziedziczenia spadkowego gospodarstwa rolnego.Mimo to jednak zaskarżone postanowienie w części dotyczącej gospodarstwa rolnego należało uchylić i sprawę przekazać Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania z przyczyn następujących.Wprawdzie rewizja nadzwyczajna została wniesiona po upływie terminu przewidzianego w art. 421 § 2 k.p.c., jednakże - niezależnie od kwestii związanej z uprawnieniami Jana W. do dziedziczenia gospodarstwa rolnego - rewizja ta trafnie zwróciła uwagę na to, że również w braku warunków do dziedziczenia przez tego spadkobiercę należącego do spadku gospodarstwa rolnego zaskarżone postanowienie należałoby uznać za wadliwe ze względu na treść art. 1063 § 2 k.c. Z przepisu tego wynika, że Skarb Państwa uważany jest za spadkobiercę gospodarstwa rolnego również wtedy, gdy warunkami do dziedziczenia gospodarstwa rolnego wykaże się jedynie spadkobierca trwale niezdolny do pracy. Sąd Powiatowy przeoczył istnienie tego przepisu i wydał postanowienie sprzeczne z jego dyspozycją, co musi być ocenione nie tylko jako rażące uchybienie prawu, lecz również jako naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.W toku ponownego rozpoznania sprawy Sąd Powiatowy powinien dokładniej zbadać i rozważyć kwestię kwalifikacji praktycznych Jana W. do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Do posiadania takich kwalifikacji nie wystarczy samo ustalenie, że spadkobierca przez dłuższy czas, będąc zatrudniony zawodowo poza rolnictwem, ubocznie udzielał pomocy w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez swego krewnego bądź powinowatego, a nawet że ubocznie sam użytkował gospodarstwo rolne. Konieczne jest ponadto ustalenie, że spadkobierca przez dłuższy czas osobiście wykonywał w gospodarstwie rolnym różnego rodzaju prace rolnicze, w następstwie czego nabył praktyczną znajomość całokształtu pracy rolnika, i to w stopniu umożliwiającym mu samodzielne prowadzenie takiego gospodarstwa.Gdyby w wyniku ponownego rozpoznania sprawy okazało się, że Jan W. nie ma kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego, to w takim wypadku Sąd Powiatowy powinien wezwać do udziału w sprawie właściwy organ powołany do reprezentowania Skarbu Państwa (art. 510 § 2 k.p.c.) i orzec stosownie do dyspozycji art. 1063 § 2 k.c.W piśmie z dnia 19.IV.1968 r., skierowanym bezpośrednio do Sądu Najwyższego, Marian W. zakwestionował zamieszczoną w rewizji nadzwyczajnej wzmiankę o tym, że nie ma on prawa do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. W związku z tym należy wyjaśnić, że ustalenia o braku warunków do dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez Mariana W. dokonał Sąd Powiatowy w swoim postanowieniu z dnia 20.IV.1966 r., spadkobierca zaś ten nie zaskarżył tego postanowienia. Również rewizja nadzwyczajna nie dotyczy osoby Mariana W., wobec czego jego prawa do dziedziczenia gospodarstwa rolnego nie są przedmiotem rozpoznania przez Sąd Najwyższy w postępowaniu z rewizji nadzwyczajnej. Ubocznie więc tylko należy zauważyć, że w świetle akt sprawy nie odpowiada stanowi rzeczywistemu twierdzenie Mariana W., jakoby złożył on w terminie przed Sądem Powiatowym oświadczenie o gotowości prowadzenia gospodarstwa rolnego stosownie do art. 1059 § 2 k.c.Z przedstawionych wyżej względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji postanowienia.