III CRN 303/90

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 18 października 1990 r. sprawy z powództwa Marii B. przeciwko Zakładom Wytwórczym Lamp Elektrycznych w W. o ustalenie na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości S/C 5311/1250/90 od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 21 listopada 1989 r. II Cr 1483/89 - oddalił rewizję nadzwyczajną.Uzasadnienie faktycznePowódka w pozwie wniesionym dnia 2 stycznia 1989 r. wniosła m.in. o ustalenie bezskuteczności wypowiedzenia umowy najmu lokalu mieszkalnego, bliżej w pozwie określonego, uzasadniając wówczas roszczenie sprzeczności wypowiedzenia z zasadą ochrony praw nabytych przed wejściem w życie ustawy z dnia 16 lipca 1987 r. o zmianie ustawy - Prawo lokalowe (Dz. U. z 1987 r. Nr 21, poz. 124), oraz z normą art. 45 ust. 1 prawa lokalowego.Pozwany, wnosząc o oddalenie powództwa, wystąpił z pozwem wzajemnym o nakazanie wydania przedmiotowego lokalu, do zajmowania którego powódka nie jest uprawniona wobec skutecznie dokonanego wypowiedzenia najmu.Wyrokiem z dnia 6 lipca 1989 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo główne i uwzględnił wzajemne. Sąd ten ustalił, że powódka w 1969 r. będąc pracownikiem pozwanego, otrzymała przydział spornego lokalu jako mieszkania służbowego. Stosunek pracy ustał z dniem 1 czerwca 1974 r. wobec wypowiedzenia przez powódkę, która jednak mieszkanie zatrzymała. Z chwilą wejścia w życie aktualnie obowiązującego prawa lokalowego nie stało się ono funkcyjnym, gdyż nie odpowiadało warunkom z art. 50 i 51 prawa lokalowego w pierwotnym brzmieniu (numeracja według tekstu jednolitego z 1983 r., Dz. U. z 1983 r. Nr 11, poz. 55).W dniu 30 września 1988 r. pozwany wypowiedział najem ze skutkiem na koniec roku. Zdaniem Sądu Rejonowego wypowiedzenie było skuteczne, gdyż z dniem 1 stycznia 1988 r. czyli z chwilą wejścia w życie wymienionej ustawy z dnia 16 lipca 1987 r. mieszkanie powódki stało się zakładowym i pozwany mógł rozwiązać umowę najmu z mocy art. 57 ust. 1 prawa lokalowego (Tekst jednolity: Dz. U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165 z późn. zm.) i żądać jego wydania.Sąd ten ustalił także, że strony w dniu 15 marca 1969 r. zawarły umowę najmu, stanowiącą iż zawiera się ją "na czas trwania stosunku pracy" - § 2 - i jeżeli powódka rozwiązała ten stosunek to zakończył się również i najem wobec zawarcia umowy na czas oznaczony.Skutkiem rewizji powódki Sąd Wojewódzki powyższy wyrok zmienił, uwzględnił żądanie pozwu głównego co do ustalenia bezskuteczności wypowiedzenia najmu i oddalił powództwo wzajemne. Sąd ten stwierdził, że podstawą stosunku najmu łączącego strony była decyzja o przydziale lokalu służbowego, a wymieniona wyżej umowa określała jedynie szczegółowe warunki najmu, nie będąc jednak jego źródłem. Przydział - w wypadku ustania stosunku pracy - nie utracił automatycznie ważności i wymagał decyzji o jego cofnięciu, co nie nastąpiło. Podzielając pogląd Sądu Rejonowego, że z chwilą wejścia w życie prawa lokalowego, tj. z dniem 1 sierpnia 1974 r. mieszkanie powódki nie odpowiadało kryterium funkcyjnego, Sąd Wojewódzki stwierdził, że wspomniany przydział z 1969 r. zachował ważność i stał się równoznaczny z ostateczną decyzją o przydziale lokalu mieszkalnego, stosownie do przepisu art. 67 ust. 4 prawa lokalowego (numeracja wg tekstu jednolitego z 1983 r. wymienionego wyżej). Zwrócił też Sąd Wojewódzki uwagę na konsekwencje ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. o zmianie ustawy zmieniającej ustawę - Prawo lokalowe (Dz. U. z 1989 r. Nr 20, poz. 108) i wywiódł, że ustawa ta zawęziła pojęcie mieszkań zakładowych. Lokal sporny nie należy więc do tej grupy mieszkań i wskazany przez Sąd Rejonowy przepis art. 57 ust. 1 prawa lokalowego nie ma w sprawie zastosowania, a powódkę nadal chroni norma art. 45 ust. 1 tego prawa.Powyższy wyrok Sądu Wojewódzkiego Minister Sprawiedliwości zaskarżył rewizją nadzwyczajną, z wnioskiem o jego uchylenie i oddanie rewizji powódki. Rewizja nadzwyczajna zarzuca rażące naruszenie art. 189 i 390 § 1 k.p.c. oraz art. 55 § 1 i 2 i art. 57 ust. 1 pkt 1 prawa lokalowego, a także art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. o zmianie ustawy zmieniającej ustawę - Prawo lokalowe.Rewidujący kwestionuje prawidłowość poglądu Sądu Wojewódzkiego co do decyzji o przydziale jako wyłącznej podstawie przedmiotowego najmu, a także trafność przyjętej przez ten Sąd wykładni cyt. ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. jako zawężającej pojęcie mieszkania zakładowego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wszystkie istotne dla sprawy okoliczności są całkowicie bezsporne i wskazane załączonymi do akt dokumentami. W szczególności nie ulega wątpliwości, że służbowe mieszkanie powódki z chwilą wejścia w życie prawa lokalowego nie stało się funkcyjnym i że znajduje się w budynku pozostającym co najmniej w zarządzie pozwanego. Sporne było przede wszystkim, czy jest ono zakładowym w rozumieniu art. 4 ustawy z dnia 16 lipca 1987 r. w jego aktualnym brzmieniu, a tym samym czy pozwany był uprawniony do rozwiązywania stosunku najmu z mocy art. 57 prawa lokalowego, a także co było podstawą tego stosunku (umowa z 1969 r. czy wcześniejszy przydział).W tej ostatecznej kwestii należy w pełni podzielić pogląd prawny Sądu Wojewódzkiego. Prawo lokalowe stwierdza wyraźnie, że najem wynika z umowy, albo z ostatecznej decyzji o przydziale lokalu, a jeżeli z decyzji to strony określają na piśmie jedynie jego przedmiot i warunki (art. 10 ust. 1 i 2 prawa lokalowego, a także art. 27 tego prawa). Stosownie do art. 67 ust. 3 i 4 prawa lokalowego (według tekstu jednolitego z 1983 r. wspomnianego wyżej) z dniem 1 sierpnia 1974 r. mieszkanie powódki straciło charakter służbowego i nie stając się funkcyjnym przeszło do dyspozycji - w zakresie szczególnego trybu najmu - właściwego do spraw lokalowych organu administracji państwowej, przy czym wydany przez pozwanego przydział został zrównany z ostateczną decyzją administracyjną w tym względzie. Wspomniana więc wyżej umowa najmu stron jest - co do uprawnień powódki, wynikających z decyzji o przydziale - bezprzedmiotowa, a z dniem 1 sierpnia 1974 r. uzyskała ona ochronę z art. 45 ust. 1 prawa lokalowego.Trafna jest także dokonana przez Sąd Wojewódzki wykładnia art. 4 ustawy z dnia 16 lipca 1987 r. w jego aktualnym brzmieniu. Przepis ten należy do kategorii przejściowych, określających jakie prawo stosuje się do stosunków powstałych pod rządem dawnych norm prawnych i trwających w chwili wejścia w życie nowych. W brzmieniu początkowym kwalifikował on do grupy zakładowych (obok mieszkań dawniej funkcyjnych, których niniejsze rozważania nie dotyczą) wszystkie lokale mieszkalne w budynkach, o których mowa w art. 55 ust. 2 prawa lokalowego (numeracja według tekstu jednolitego z 1987 r. cyt. wyżej) przydzielone przez zakłady pracy lub terenowe organy administracji państwowej przed dniem 1 stycznia 1988 r. Wspomniany przepis art. 55 ust. 2 definiuje pojęcie lokali w dyspozycji zakładów pracy, zaliczając do nich lokale mieszkalne w budynkach stanowiących ich własność, albo pozostających w ich zarządzie lub użytkowaniu oraz lokale mieszkalne wybudowane bądź uzyskane z ich środków.Przy tak szerokich kryteriach kwalifikacyjnych mieszkania do grupy zakładowych zaliczało się do nich także mieszkanie powódki, jako przydzielone przed dniem 1 stycznia 1988 r. przez zakład pracy i znajdujące się w budynku pozostającym jak wspomniano - co najmniej w jego zarządzie. Omawiany przepis już w październiku 1988 r. został przez Rzecznika Praw Obywatelskich zakwestionowany, jako sprzeczny z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej, wobec naruszenia nim uprawnień najemców, nabytych wcześniej na zasadach ogólnych.W toku postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym uchwalona została wymieniona ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. o zmianie ustawy zmieniającej ustawę - Prawo lokalowe, co nastąpiło m.in. w związku z powyższym wnioskiem Rzecznika Praw Obywatelskich (vide uzasadnienie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 października 1989 r. K 3/88). Ustawa ta zmieniła brzmienie art. 4 ustawy z dnia 16 lipca 1987 r.m.in. w ten sposób, że do kategorii zakładowych zalicza (obok części mieszkań uprzednio funkcyjnych) już tylko takie lokale mieszkalne, które zostały wybudowane lub uzyskane ze środków zakładów pracy i zostały przydzielone przez terenowy organ administracji państwowej po dniu 1 sierpnia 1974 r. - osobom wskazanym przez te zakłady.Zawężenie kryteriów uzasadniających kwalifikację mieszkań do grupy zakładowych, na co zwrócił uwagę Sąd Wojewódzki, jest więc niewątpliwe i należy przyjąć, że mieszkaniami zakładowymi, obok lokali wymienionych w art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. - Prawo lokalowe (Tekst jednolity: Dz. U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165 z późn. zm.) i oddanych w najem osobom wymienionym w tym przepisie po dniu 1 stycznia 1988 r., są tylko lokale określone w art. 4 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 16 lipca 1987 r. o zmianie ustawy - Prawo lokalowe (Dz. U. z 1987 r. Nr 21, poz. 124) w brzmieniu ustalonym w art. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. o zmianie ustawy zmieniającej ustawę - Prawo lokalowe (Dz. U. z 1989 r. Nr 20, poz. 108). Inne lokale mieszkalne, choćby znajdujące się w dyspozycji zakładu pracy w rozumieniu art. 55 ust. 2 prawa lokalowego, nie są mieszkaniami zakładowymi.Nie ulega też wątpliwości, że powyższa zmiana art. 4 ustawy z dnia 16 lipca 1987 r. dotyczy kwalifikacji wszystkich objętych tą normą lokali według stanu w dniu 1 stycznia 1988 r. Chodzi tu bowiem o zmianę przepisu przejściowego, z natury rzeczy normującego stosunki sprzed wejścia w życie ustawy do której się odnosi, a nadto wykładnia odmienna czyniłaby zmianę bezprzedmiotową i niezrozumiałą.Nie bez znaczenia jest też i to, że - jak wiadomo - ustawodawca dokonał zmiany m.in. w związku z wnioskiem Rzecznika Praw Obywatelskich, kwestionującego zgodność z Konstytucją ograniczenia nabytych uprawnień mieszkaniowych co do zasady. Należy więc przyjąć, iż chodziło o złagodzenie tych orzeczeń m.in. przez zawężenie kręgu dotkniętych nimi osób.Przy takiej wykładni lokal sporny nie stał się mieszkaniem zakładowym, gdyż został przydzielony przez zakład pracy przed dniem 1 sierpnia 1974 r. co samo przez się wyłącza go z tej kategorii, stosownie do art. 4 ust. 3 cyt. ustawy z dnia 16 lipca 1987 r. w jego obecnym brzmieniu, bez potrzeby ustaleń spornych okoliczności dotyczących pochodzenia środków na jego uzyskanie lub budowę.Sąd Najwyższy z urzędu rozważył też inną kwestię, której nie wziął pod uwagę Sąd Wojewódzki i nie podniesiono w rewizji nadzwyczajnej, a która wynika z dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych.Pozwany wypowiedział przedmiotowy najem ze skutkiem na koniec 1988 r., a w tym czasie art. 4 ustawy z dnia 16 lipca 1987 r. obowiązywał w pierwotnym brzmieniu. Zasadą jest, że czynności prawne dokonane zgodnie z obowiązującym wówczas prawem są skuteczne nawet jeżeli prawo późniejsze możliwość ich dokonania wyłącza. W takiej sytuacji należy przyjąć skuteczność wypowiedzenia przedmiotowego w sprawie najmu. Jednakże - zdaniem Sądu Najwyższego - nieuwzględnienie stanu wynikającego z czynności prawnej dopuszczalnej w chwili jej dokonania, a niedopuszczalnej w zmienionym stanie prawnym obowiązującym w chwili wyrokowania, jeżeli zmiana miała na celu ochronę uzasadnionych interesów obywateli i jeżeli czynność nie wywołała następstw, w szczególności w sferze praw osób trzecich, nie stanowi rażącego naruszenia prawa w rozumieniu art. 417 § 1 k.p.c.Jak wyżej wspomniano ustawodawca znacznie zawęził ograniczenia uprawnień najemców mieszkań, chroniąc w szczególności najemców mieszkań dawniej służbowych, które nie stały się funkcyjnymi i obecnie - tak jak mieszkanie powódki - nie są zakładowymi. Mieszkanie sporne - co do zasady - podlega, jak słusznie wywiódł Sąd Wojewódzki - ochronie z art. 45 ust. 1 prawa lokalowego i jeżeli nawet Sąd ten nie uwzględnił omawianego wypowiedzenia - uchylenie to w żadnym razie nie może być uznane za rażące, jeżeli w istniejącym stanie prawnym wypowiedzenie byłoby bezskuteczne, jako sprzeczne z zasadami ochrony lokatorów, o których wyżej.Z powyższych względów i z mocy art. 421 § 1 k.p.c. oddalono rewizję nadzwyczajną, jak w sentencji.