III CRN 317/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: J. Ignatowicz (sprawozdawca), A. Gola.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Józefa Ś. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej w W. o zapłatę na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 6 kwietnia 1972 r.,zaskarżony wyrok, jak również wyrok Sądu Powiatowego w Wieliczce z dnia 25 października 1971 r. uchylił i powództwo oddalił.Uzasadnienie faktycznePowód Józef Ś. był członkiem Spółdzielni Mieszkaniowej (lokatorskiej) w W. i po ustaleniu członkostwa zażądał zwrotu kwoty 13.390,50 zł, którą poprzednio uiścił w ratach w ramach uczestnictwa w spłacie kredytu zaciągniętego przez Spółdzielnię na budowę domu.Pozwana Spółdzielnia powództwa nie uznała, podnosząc, że stosownie do przepisów obowiązujących w spółdzielniach mieszkaniowych zwrotowi podlega tylko wkład własny byłego członka, wniesiony przed objęciem w używanie przydzielonego mu lokalu, i ten wkład w wysokości 27.100 zł został powodowi wypłacony.Sąd Powiatowy w Krakowie wyrokiem z dnia 25 października 1971 r. uwzględnił powództwo w całości. Zdaniem Sądu Powiatowego, skoro budynek stanowi własność Spółdzielni, to stosownie do art. 405 k.c. powinna ona zwrócić powodowi kwoty wpłacone przez niego na poczet spłaty kredytu zaciągniętego na budowę tego domu.Sąd Wojewódzki w Krakowie wyrokiem z dnia 6 kwietnia 1972 r. oddalił rewizję pozwanej, powołując się na statut Spółdzielni, z którego - zdaniem tego Sądu - nie wynika obowiązek członków spłacania zaciągniętego przez Spółdzielnię kredytu. Wpłaty dokonywane przez członków powiększają ich wkład, który podlega zwrotowi w razie ustania członkostwa. Wpłaty dokonane przez powoda należy - po ustaniu członkostwa - określić jako świadczenie nienależne.Wymienione wyroki zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną wniesioną w dniu 20 września 1972 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna trafnie zarzuca, że zaskarżone wyroki zapadły z rażącym naruszeniem art. 139 i 144 § 3 ustawy o spółdzielniach i ich związkach. Zgodnie z utrwalonym już poglądem z przepisów tych wynika, że członkowie spółdzielni mieszkaniowych spłacają wprawdzie cały koszt budowy ich mieszkań (z zastrzeżeniem umorzenia części kredytu, o czym niżej), ale na ich wkład, który ulega w razie ustania członkostwa zwrotowi, zalicza się tylko pierwszą ratę (wynoszącą 15-20% kosztów budowy), wpłaconą przed otrzymaniem mieszkania, miesięczne zaś wpłaty, uiszczone w czasie późniejszym, podlegają uspołecznionemu w tym sensie, że powiększają społeczne mienie spółdzielni. Wskazuje na to sformułowanie art. 144 § 3 i 4 ustawy o spółdzielniach i ich związkach. Pierwszy z tych przepisów tylko część uiszczanych przez członka kosztów budowy, przypadających na jego lokal, określa jako wkład członka, drugi zaś stanowi, że tak właśnie określony wkład ulega zwrotowi w razie wygaśnięcia spółdzielczego prawa do lokalu. Wreszcie art. 139 expressis verbis głosi, że członkowie spółdzielni budownictwa mieszkaniowego (a więc i spółdzielni mieszkaniowych) obowiązani są uczestniczyć w spłacie kredytu zaciągniętego na budowę.Powyższą wykładnię potwierdza analiza art. 148 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, regulującego tę samą materię w odniesieniu do spółdzielni budowlano-mieszkaniowych, z którego wynika, że w tych spółdzielniach (a nie w spółdzielniach lokatorskich) całość wpłat uiszczanych na spłatę kredytu przez członka ulega zaliczeniu na jego wkład.Zasady te mają charakter norm bezwzględnie obowiązujących i jako takie obowiązują niezależnie od treści statutu; statut więc spółdzielni nie mógłby stanowić inaczej. Zresztą - wbrew stanowisku obydwu Sądów - statut pozwanej Spółdzielni ani nie zawiera odmiennego uregulowania, ani też nie wykazuje w omawianym zakresie luki. Przeciwnie, § 12 tego statutu wyraźnie stanowi, że wkładem mieszkaniowym jest kwota, jaką członek obowiązany jest wnieść do spółdzielni przed objęciem w używanie przydzielonego mu lokalu na częściowe pokrycie jego wartości wyrażonej w pieniądzu. Natomiast § 31 głosi, że byłemu członkowi lub jego prawnemu następcy przysługuje zwrot wkładu, oczywiście wkładu w znaczeniu określonym w § 12.Przedstawione uregulowanie nie jest przypadkowe i - wbrew osądowi, jaki można by wydać oceniając rzecz prima facie - nie jest krzywdzące dla członków spółdzielni mieszkaniowych. W rzeczywistości bowiem ich prawo do ograniczonego co do wysokości wkładu jest tylko odpowiednikiem uprzywilejowania w dziedzinie otrzymywanej od Państwa pomocy. Spółdzielnie mieszkaniowe korzystają z kredytu państwowego w nieporównanie szerszym zakresie aniżeli spółdzielnie budowlano-mieszkaniowe; jest to kredyt nie oprocentowany, rozłożony na raty spłacane w ciągu bardzo długiego czasu (w związku z czym wpłaty miesięczne członków spółdzielni mieszkaniowych są znacznie niższe aniżeli wpłaty członków spółdzielni budowlano-mieszkaniowych); wreszcie w razie terminowych spłat część kredytu ulega umorzeniu.Wspomniane zaliczenie miesięcznych wpłat na mienie spółdzielni nie stanowi - jak to błędnie określił Sąd Powiatowy - wzbogacenia spółdzielni, bo ani spółdzielnia, ani ogół jej członków nie odnosi z tego korzyści. Zaliczenie to stanowi - jak wyżej zaznaczono - formę uspołecznienia. Celem tego uspołecznienia jest to, aby osoba, która po wygaśnięciu spółdzielczego prawa do lokalu uzyskuje lokal stanowiący przedmiot tego prawa, nie była zobowiązana do uiszczenia pełnych jego kosztów, tak jak to się dzieje w spółdzielniach budowlano-mieszkaniowych. Spółdzielnie mieszkaniowe są bowiem przeznaczone dla tej części ludności, która nie jest w stanie jednorazowo wpłacić sumy odpowiadającej kosztom budowy mieszkania. Oczywiście, gdyby ustępujący członek uzyskiwał wszystko, co na koszty budowy wpłacił pod postacią spłaty kredytu, osoba wstępująca po nim do spółdzielni mieszkaniowej musiałaby taką właśnie sumę zapłacić.Zaliczenie miesięcznych spłat kredytu na dobro spółdzielni mieszkaniowej nie stanowi jej bezpodstawnego wzbogacenia także z formalnego punktu widzenia, następuje ono bowiem nie bez podstawy prawnej, lecz na podstawie wyżej przedstawionych przepisów.Z powyższych przyczyn rewizja nadzwyczajna zasługuje w pełni na uwzględnienie. Nie mogą też uzasadniać odmiennej oceny zarzuty postawione przez powoda w odpowiedzi na tę rewizję. W szczególności wbrew jego twierdzeniu Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości jest - zgodnie z utrwaloną praktyką - uprawniony, jako zastępca Ministra, do podpisywania rewizji nadzwyczajnej; wbrew dalszemu zarzutowi powoda oryginał rewizji nadzwyczajnej, znajdujący się w aktach sądowych, został własnoręcznie podpisany przez Podsekretarza Stanu, a jedynie odpis, jaki powód otrzymał, jest zaopatrzony w mechaniczny odcisk podpisu. Zarzut dotyczący 6-miesięcznego terminu na złożenie rewizji nadzwyczajnej jest bezprzedmiotowy, gdyż rewizja ta została wniesiona przed upływem terminu. Wreszcie okoliczność, że powód otrzymał już i - jak twierdzi - nawet zużył zasądzoną należność, nie może mieć wpływu na wynik niniejszej sprawy. Może ona natomiast mieć znaczenie, oczywiście po bardziej dokładnym jej wyjaśnieniu, w ewentualnym procesie z powództwa Spółdzielni o zwrot nienależnie wypłaconej kwoty.Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł z mocy art. 390 w zw. z art. 423 § 1 k.p.c. jak w sentencji.