III CRN 455/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN S. Dmowski.Sędziowie SN: J. Niejadlik (spr.), A. Wypiórkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 22 stycznia 1988 r. na rozprawia sprawy z wniosku J. S. i J. S. z udziałem W. i J. Z. o zniesienie współwłasności nieruchomości na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości (…) na postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Legnicy z dnia 17 czerwca 1987 (…) postanawia:uchylić zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Sądu Rejonowego w Złotoryi z dnia 18 grudnia 1986 r. (…) i przekazać sprawę temu Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania oraz do rozstrzygnięcia wpisu od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawcy J. i J. małżonkowie S. prowadzą 4,98 ha gospodarstwo rolne w W., a uczestnicy postępowania W. i J. małżonkowie Z. mają w tej miejscowości 6,03 ha gospodarstwo rolne. Nieruchomość o pow. 0,56 ha będąca ich współwłasnością stanowiła siedlisko gospodarstwa wnioskodawców i uczestników postępowania.W ugodzie z dnia 7 listopada 1978 r. (…) dokonali oni - ale z wyłączeniem działki nr 244 (0,08 ha) zabudowanej domem mieszkalnym - zniesienia współwłasności przez podział w naturze tego siedliska wraz ze znajdującymi się na nim zabudowaniami gospodarczymi. Od tego czasu więc łączy ich współwłasność po 1/2 części tylko w odniesieniu do działki nr 244 (…) położonej w W. Ta nieruchomość wraz z obszernym (ponad 240 m2 powierzchni mieszkalnej) domem mieszkalnym była przedmiotem zniesienia współwłasności w rozpoznawanej sprawie.Budynek jest wolno stojącym, jednopiętrowym podpiwniczonym, ze strychem użytkowym, wyposażonym w jedną klatkę schodową i jedne drzwi wejściowe domem mieszkalnym, użytkowanym przez współwłaścicieli w sposób określony w postanowieniu Sądu Rejonowego w Złotoryi z dnia 30 czerwca 1978 r. (…). Można - według biegłego A.S. -dokonać podziału fizycznego tego budynku. Jeśli wykona się m.in. ściankę działową od piwnic do stropu. Wojewódzki Konserwator Zabytków uznał, że podział zaprojektowany przez tego biegłego nie naruszy zewnętrznego wystroju zabytkowego budynku. Mając na uwadze powyższe oraz ustalenia rozliczeniowe wynikające ze stanowiska wnioskodawców i biegłych, postanowieniem z dnia 18 grudnia 1986 r. (…) Sąd Rejonowy w Złotoryi zniósł współwłasność nieruchomości położonej pod nr 17 w W. przez jej podział w naturze na dwa odrębne budynki.Przyznał - mianowicie - na własność wnioskodawcom działkę nr 244/1 o pow. 214 m2 ze znajdującą się nad nią częścią budynku mieszkalnego oznaczoną kolorem czerwonym na planie biegłego A.S., zaś uczestnikom działkę nr 244/2 o pow. 388 m2 wraz z pozostałą częścią budynku (kolor niebieski na planie tego biegłego) i zasądził od wnioskodawców na rzecz uczestników kwotę 87.366 zł tytułem wyrównania udziałów, nakazując wydanie wnioskodawcom pokoju nr 5 położonego na piętrze budynku mieszkalnego. Zobowiązał też wnioskodawców do wykonania ściany działowej od piwnicy po strych, dwóch nowych otworów drzwiowych i drzwi płycinowych oraz dwóch nowych otworów okiennych takich samych jak istniejące i zamurowanie starych otworów drzwiowych oraz okiennych. Na uczestników zaś nałożył obowiązek partycypowania w połowie, w koszcie wzniesienia ściany. Postanowienie to zaskarżyli uczestnicy postępowania; ich rewizje jednak - postanowieniem z dnia 17 czerwca 1987 r. (…) - oddalił Sąd Wojewódzki w Legnicy.W rewizji - zarzucającej rażące naruszenie art. 387 i 316 § 1 k.p.c. oraz art. 211 k.c. w związku z postanowieniami ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury i muzeach (Dz. U. Nr 10, poz. 48) - Minister Sprawiedliwości wnosił o uchylenie postanowienia Sądu Wojewódzkiego oraz poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego w Złotoryi z dnia 18 grudnia 1996 r. (…) i o przekazanie sprawy temu Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona.Przedmiotem zniesienia współwłasności przez podział w naturze była działka gruntu zabudowanego domem mieszkalnym.Ustalenia zaskarżonych postanowień wskazują, że wzdłuż linii rozgraniczającej działkę nr 244/1 od działki 244/2 brak jest we współwłasnym domu ściany działowej, któryby ten dom dzieliła na dwa odrębne budynki. Za daleko jednak idzie powtórzona za uzasadnieniem postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8 września 1983 r. III CRN 185/83 (OSPiKA 1985, nr 5, poz. 99) - wypowiedź skarżącego, że (była sprawą o ustanowienie odrębnej własności lokali) nieistnienie w chwili orzekania takiej ściany stanowiło przeszkodę do zniesienia współwłasności przez podział w naturze wraz z gruntem przedmiotowego budynku. Uszło jego uwagi, iż w wytycznych wydanych w sprawie o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne (uchwała z 15 grudnia 1969 r. III CZP 12/69, OSNC 1970, nr 5, poz. 110) pełny skład Sądu Najwyższego zajął stanowisko, że dopuszczalny jest podział budynku według płaszczyzn wraz z gruntem, jeżeli w wyniku tego podziału powstaną dwa odrębne budynki wyraźnie oddzielone od siebie płaszczyzną (ścianą) już istniejącą bądź możliwą do wykonania za zezwoleniem właściwego organu budowlanego w celu oddzielenia tych budynków. Budowę takiej ściany zaprojektował biegły A.S. z zastrzeżeniem, że wzgląd na funkcjonalność powstałych stąd odrębnych budynków wymagał będzie wykonania wskazanych przezeń dalszy robót budowlanych. Przebudowa współwłasnego domu na bliźniaczy wymaga więc wykonania robót budowlanych, o których mowa w art. 2 ust. 2 i 3 prawa budowlanego (Dz. U. z 1994 r. Nr 38, poz. 229 ze zm.). W zabytkowym budynku nie wolno takich robót wykonywać bez zezwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków (art. 21 ust. 1 i art. 27 ust. 1 powołanej już ustawy z 15 lutego 1962 r.). Oznacza to, iż można by uznać, że ściana działowa jest możliwa do wykonania, gdyby zaskarżone postanowienia poprzedziło wydanie pozwolenia na zaprojektowaną przez biegłego A.S. przebudowę dotąd współwłasnego domu przez organ budowlany (art. 28 ust. 1, art. 31 ust. 1 pr. bud.). Tak więc nieistnienie płaszczyzny pionowej (ściany) rozdzielającej budynek na dwa odrębne budynki nie stanowi przeszkody do orzeczenia przez Sąd zniesienia współwłasności przez podział w naturze tego budynku wraz z gruntem, jeżeli zainteresowany współwłaściciel wykaże, że uzyskał już od właściwego organu budowlanego pozwolenie, na wykonanie takiej ściany; w przypadku gdy budynek został wpisany do ewidencji zabytków, powinno je poprzedzić zezwolenie na przebudowę tego budynku wydane - również w formie decyzji administracyjnej przez wojewódzkiego konserwatora zabytków.Trafnie już jednak skarżący wytyka, iż dowolnie przyjęły sądy, że przed wydaniem zaskarżonych postanowień wojewódzki konserwator zabytków udzielił zezwolenia na przebudowę tego domu. Ograniczył się on przecież do stwierdzenia w opinii konserwatorskiej, że propozycja biegłego A.S. w zasadzie nie narusza zewnętrznego wystroju budynku oraz do umieszczenia wzmianki "uzgodniono" na rysunkach opracowanych przez tego biegłego. Opinia nie jest jednak jednoznaczna z zezwoleniem, o którym mowa w przepisach art. 21 ust. 1 i art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. Zezwolenie to ma charakter dozwolenia lub wiążącego zakazu przebudowy zabytkowego budynku. Skoro rozstrzyga w takich kwestiach, to nie powinien był Sąd mieć przeciwwskazań do zaaprobowania stanowiska wyrażonego w piśmie Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki z dnia 2 grudnia 1986 r., że takie zezwolenia wydaje wojewódzki konserwator zabytków w formie decyzji administracyjnej (art. 104 k.p.a.). Taką decyzję miał niewątpliwie na względzie Naczelnik Gminy w W., informując Sąd Rejonowy, że po przedłożeniu odpowiednich dokumentów uzyskają wnioskodawcy pozwolenie na przebudowę domu. Skoro wydanie pozwolenia na budowę było uwarunkowane również od treści decyzji konserwatorskiej, to można się zgodzić ze skarżącym, że wielce dowolna jest sugestia obu Sądów, iż wystarcza, że takie pozwolenie wnioskodawcy uzyskają po uprawomocnieniu się postanowienia Sądu Rejonowego. Możliwa odmowa uczyniłaby bowiem niewykonalnym postanowienie Sądu Rejonowego. Nie do odparcia jest - w konsekwencji – zarzut, że w dacie orzekania przez Sąd Wojewódzki ściana dziełowa jeszcze nie była możliwa do wykonania.Można się zgodzić ze skarżącym, że orzeczenie Sądu Rejonowego dyskwalifikują inne jeszcze uchybienia.Stworzą ono bowiem pola do działania wnioskodawców w sposób dowolny, skoro nie odwołuje się w tym względzie do skonkretyzowanego projektu prac, do których strony zobowiązuje. Nie czyni też integralną częścią postanowienia projektu biegłego A.S., na którego opinii się opiera. Nie można więc wykluczyć, że i z tych przyczyn na etapie realizacji mogłoby postanowienie Sądu Rejonowego okazać się niewykonalne.Rację na Minister Sprawiedliwości i tam, gdzie podnosi, iż Sąd Rejonowy nie przywiązał należytej wagi do zarzutu, że podział przedmiotowego budynku w naturze nie jest możliwy. Tezę uczestników postępowania popierają tu pozasądowe opinie biegłych z zakresu budownictwa (H.S.) i architektury (B.S.). Wnioskodawcy - jak to stwierdził Sąd Rejonowy podczas kilkakrotnych oględzin - nie zajmują na cele mieszkalne wszystkich pomieszczeń pozostających do ich dyspozycji oraz nie konserwują zabytkowych części budynku. Odmowa w tej sytuacji przesłuchania tych osób w charakterze świadków w obecności biegłego A.S. konkretyzuje więc zarzut niewyjaśnienia sprawy z punktu widzenia art. 211 k.c.Rażące naruszenie powołanych przepisów prawa należy zatem uznać za wykazane. Zachodzi w konsekwencji podstawa rewizji nadzwyczajnej z art. 417 § 1 k.p.c.