III CRN 364/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski. Sędziowie: J. Ignatowicz, S. Rudnicki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Stefana D. z udziałem Natalii P. o podział majątku wspólnego na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 27 marca 1974 r.,uchylił zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie Sądu Powiatowego dla m.st. Warszawy z dnia 3 grudnia 1973 r. w zakresie podziału budynku mieszkalnego położonego w W. przy ul. O. nr 66 oraz co do kosztów postępowania (punkty: II A 1, B 1, III oraz V-VIII) i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu dla m.st. Warszawy do ponownego rozpoznania (...).Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy dla m.st. Warszawy wyrokiem z dnia 29.IV.1968 r. rozwiązał małżeństwo wnioskodawcy zawarte w dniu 22.IV.1945 r. z uczestniczką postępowania.We wniosku z dnia 29.VIII.1968 r. wnioskodawca domagał się podziału majątku wspólnego, wyjaśniając, że majątek ten składa się z ruchomości wymienionych we wniosku.Uczestniczka postępowania żądała objęcia podziałem także nieruchomości położonej w W., składającej się z działki o powierzchni 650 m2 z domem mieszkalnym 1-piętrowym, mającym na parterze 2 pokoje z kuchnią i na piętrze 3 pokoje z łazienką o łącznej powierzchni 140 m2.Postanowieniem z dnia 5.V.1969 r. Sąd Powiatowy dokonał podziału majątku, który - jak ustalił - składa się tylko z ruchomości. Po uchyleniu tego orzeczenia przez Sąd Wojewódzki na skutek rewizji wnioskodawcy i uczestniczki Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 6.V.1971 r. ponownie podzielił majątek wspólny uczestników, składający się z ruchomości, i uznał, że nieruchomość nie należy do majątku wspólnego, jednakże i to postanowienie zostało uchylone przez Sąd Wojewódzki na skutek rewizji uczestniczki postępowania.Postanowieniem z dnia 3.XII.1973 r. Sąd Powiatowy ustalił, że majątek wspólny uczestników składa się z wymienionych w sentencji ruchomości i z nieruchomości wskazanej przez uczestniczkę, i dokonał podziału tego majątku w sposób następujący: przyznał uczestnikom poszczególne ruchomości i z tytułu różnicy ich wartości zasądził od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy dopłatę w kwocie 1.337 zł; nieruchomość podzielił w ten sposób, że przyznał na własność wnioskodawcy "parter domu mieszkalnego z podziemiem zgodnie z planem podziału załączonym do akt i zatwierdzonym przez Prezydium Rady Narodowej", natomiast uczestniczce postępowania przyznał "lokal nr 2 na I piętrze wraz z poddaszem". W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Powiatowy ustalił, że "22 sierpnia 1946 r. wnioskodawca na swoje nazwisko zakupił zniszczoną przez działania wojenne nieruchomość", którą uczestnicy wspólnie odbudowali. Nieruchomość ta, jako nabyta w czasie małżeństwa, stanowi dorobek i wchodzi w skład majątku wspólnego.Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 27.III.1974 r. oddalił rewizję wnioskodawcy od tego postanowienia.Przed upływem 6 miesięcy od wydania tego postanowienia, Minister Sprawiedliwości wniósł od niego rewizję nadzwyczajną, w której domaga się uchylenia tego postanowienia i postanowienia Sądu Powiatowego z dnia 3.XII.1973 r. Rewizja nadzwyczajna oparta jest na zarzucie naruszenia art. 381 i 387 k.p.c. oraz art. 211 k.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Jak słusznie zarzuca rewizja nadzwyczajna, zniesienie współwłasności nieruchomości przez podział budynku według płaszczyzn poziomych lub pionowych jest z mocy ustawy niedopuszczalne, poza wyjątkową sytuacją, w której możliwy byłby taki podział według płaszczyzny pionowej przebiegającej wzdłuż ściany dzielącej budynek, w wyniku którego to podziału powstałyby dwa odrębne budynki (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 13.V.1966 r. III CR 103/66, OSPiKA 1967, z. 5, poz. 110, i wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne III CZP 12/69, OSNCP 1970, z. 3, poz. 39), i poza wypadkiem, w którym może być ustanowiona odrębna własność lokali.Powyższej zasady, utrwalonej zarówno w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak i w piśmiennictwie prawniczym, nie miał na uwadze ani Sąd Powiatowy, ani Sąd Wojewódzki. Oba Sądy przeszły do porządku nie tylko nad tym zagadnieniem, ale także i nad sprawą w świetle prawa najzupełniej oczywistą, a mianowicie, że budynki stanowią część składową gruntu (art. 48 k.c.) albo że - jeśli stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności - ich własność jest prawem związanym z użytkowaniem wieczystym (art. 235 § 2 k.c.); dlatego nie mogą one być przedmiotem własności i innych praw rzeczowych w oderwaniu od gruntu albo użytkowania wieczystego.Te podstawowe zasady naruszył zarówno Sąd Powiatowy, jak i Sąd Wojewódzki, Sąd Powiatowy bowiem dokonał podziału w naturze budynku według płaszczyzn poziomych, co - jak z powyższego wynika - jest niedopuszczalne i dlatego uzasadnia zarzut obrazy art. 211 k.c. Poza tym Są ten podzielił budynek w taki sposób, jak gdyby stanowił on odrębny, oderwany od gruntu albo od użytkowania wieczystego przedmiot własności, i na poszczególnych częściach tego budynku ustanowił odrębną własność z rażącym naruszeniem wymienionych wyżej przepisów prawa materialnego. Sąd Wojewódzki zaś nie poświęcił temu żadnej uwagi, chociaż powinien był z mocy art. 381 § 1 k.p.c. wziąć pod uwagę tak rażące naruszenie prawa materialnego z urzędu. W konsekwencji Sąd Wojewódzki także z rażącym naruszeniem art. 387 k.p.c. oddalił rewizję, pozostawiając w ten sposób w mocy orzeczenie ustanawiające niedopuszczalne prawa rzeczowe, a poza tym - nie nadające się w ogóle do wykonania, gdyż wpis takich praw do księgi wieczystej nie mógłby nastąpić.Skoro więc zarzut rażącego naruszenia prawa okazał się uzasadniony, brak zaś warunków do ostatecznego merytorycznego rozpoznania sprawy, przeto Sąd Najwyższy na podstawie art. 422 § 2 k.p.c. uchylił - w częściach dotyczących podziału budynku - zaskarżone postanowienia obu Sądów i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania z uwzględnieniem niżej przytoczonych wskazań.Pod rządem prawa obowiązującego przed wejściem w życie kodeksu cywilnego utrwalił się w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd, że sądowe zniesienie współwłasności nieruchomości przez ustanowienie odrębnej własności lokali jest niedopuszczalne. Ostatecznym wyrazem takiego poglądu była zasada prawna uchwalona przez Sąd Najwyższy w dniu 11.XI.1963 r. III CO 34/62 (OSNCP 1965, z. 12, poz. 199) i wpisana do księgi zasad prawnych. Zagadnienie dopuszczalności sądowego zniesienia współwłasności przez ustanowienie odrębnej własności lokali stało się ponownie aktualne po wejściu w życie kodeksu cywilnego. W orzeczeniach z dnia 18.XI.1965 r. I CR 456/65 (OSNCP 1966, z. 9, poz. 153) oraz z dnia 25.II.1965 r. III CR 16/65 (NP 1966, nr 6, s. 800) Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że wymieniona wyżej zasada prawna z dnia 11.XI.1963 r. zachowała aktualność także pod rządem kodeksu cywilnego. Jednakże stanowisko takie nie mogło się utrzymać w obowiązującym obecnie stanie prawnym, zarówno w świetle wyraźnych tendencji w prowadzonej przez Państwo polityce mieszkaniowej, jak i w świetle przepisów nowego prawa lokalowego z dnia 10 kwietnia 1974 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 84).Rezultatem ewolucji poglądów w tej dziedzinie jest podjęcie przez Sąd Najwyższy w dniu 21.XII.1974 r. uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego (III CZP 31/74), według której ustanowienie odrębnej własności lokali jest dopuszczalne także w sądowym postępowaniu o zniesienie współwłasności. W świetle więc tej uchwały nie można podzielić odmiennego poglądu, reprezentowanego w rewizji nadzwyczajnej śladem poprzednich orzeczeń Sądu Najwyższego w tej kwestii.Jakkolwiek ani Sąd Powiatowy, ani Sąd Wojewódzki nie traktowały dokonanego przez pierwszy z wymienionych Sądów podziału budynku jako ustanowienia odrębnej własności lokali, to jednak przy ponownym rozpoznawaniu sprawy należy rozważyć, czy w niniejszej sprawie byłoby celowe zniesienie współwłasności przez podział, polegający na ustanowieniu odrębnej własności lokali (art. 211 k.c.). Za takim podziałem przemawia zazwyczaj interes uczestników postępowania. Należy przy tym mieć na uwadze, co następuje:Podstawowym zagadnieniem przy zniesieniu współwłasności (podziale majątku wspólnego) nieruchomości budynkowej przez ustanowienie odrębnej własności lokali jest ustalenie, czy lokale mieszkalne mające ulec wyodrębnieniu mogą stanowić odrębną nieruchomość. Wymaga to oceny, czy lokale te odpowiadają przesłankom określonym w art. 135 k.c., a więc czy są przeznaczone do zaspokajania potrzeb mieszkaniowych właściciela i jego bliskich i czy nie przekraczają rozmiarów określonych przez właściwe przepisy oraz czy znajdują się w domu mieszkalnym, w którym stosownie do tych przepisów dopuszczalne jest wyodrębnienie własności poszczególnych lokali.Kodeks cywilny nie zawiera określenia, jaki lokal może być uważany za lokal mieszkalny. Określenie takie zawarte jest w ustawie z dnia 10 kwietnia 1974 r. - Prawo lokalowe (Dz. U. Nr 14, poz. 84), która wraz z przepisami kodeksu cywilnego reguluje w zakresie najmu i wyodrębniania własności lokali stosunki prawne związane z zajmowaniem i używaniem lokali oraz budynków (art. 1 i art. 4 prawa lokalowego). Stosownie do przepisu art. 5 prawa lokalowego, za lokal mieszkalny uważa się samodzielny lokal mieszkalny, jako też jego część obejmującą co najmniej 1 pokój o powierzchni nie mniejszej niż 10 m2, jeżeli jest ona odrębnym przedmiotem najmu.Przedmiotem odrębnej własności może być jednak tylko samodzielny lokal mieszkalny. Wynika to wyraźnie z przepisów art. 4 prawa lokalowego i § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 czerwca 1974 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów prawa lokalowego (Dz. U. Nr 26, poz. 152). Przepisy te za samodzielny lokal mieszkalny uważają wydzielony trwałymi ścianami w obrębie budynku zespół izb łącznie z pomieszczeniami pomocniczymi, w którym zamieszkiwanie nie wymaga korzystania z pomieszczeń znajdujących się w innym lokalu (art. 5 ust. 2 prawa lokalowego).Dalszą przesłanką dopuszczalności wyodrębnienia własności lokali jest wymaganie, ażeby lokal mieszkalny nie przekraczał rozmiarów określonych przez właściwe przepisy i znajdował się w domu mieszkalnym, w którym stosownie do tych przepisów wyodrębnienie własności poszczególnych lokali może nastąpić (art. 135 § 1 k.c.).Po uchyleniu przez art. 65 pkt 1 prawa lokalowego z 1974 r. ustawy z dnia 28 maja 1957 r. o wyłączeniu spod publicznej gospodarki lokalami domów jednorodzinnych oraz lokali w domach spółdzielni mieszkaniowych (Dz. U. z 1962 r. Nr 47, poz. 228 ze zm.) - przepisami, do których odsyła art. 135 § 1 k.c., są przepisy prawa lokalowego z dnia 10 kwietnia 1974 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 84), a w szczególności art. 4 tego prawa i wydane na jego podstawie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 26 czerwca 1974 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów prawa lokalowego (Dz. U. Nr 26, poz. 152); rozporządzenie to określa w § 3 ust. 1 w zw. z § 1 ust. 1 maksymalną powierzchnię użytkową lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną nieruchomość.Ze znajdującej się w aktach sprawy opinii biegłego inż. Ł. wynika, że oba zaprojektowane przez niego lokale mieszkalne, na parterze i na piętrze, odpowiadają obowiązującym normom powierzchni użytkowej. Pozostawałoby więc do wyjaśnienia, czy każdy z tych lokali może być uważany za samodzielny. Biegły bowiem stwierdził potrzebę wybudowania schodów z płyty tarasu do lokalu na piętrze oraz ściany dzielącej hall, a ponadto w lokalu na parterze - łazienki, w lokalu zaś na piętrze - kuchni. Otóż uznaniu lokalu mieszkalnego za samodzielny w znaczeniu określonym w art. 5 ust. 2 prawa lokalowego z 1974 r. nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że pełne zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych właściciela i jego bliskich wymaga przeprowadzenia pewnych robót, mających na celu przystosowanie lokalu - stanowiącego dotychczas część większego zespołu - do korzystania z niego jako z odrębnego mieszkania, np. wybudowania kuchni czy łazienki albo przebudowy instalacji gazowej, wodociągowej lub centralnego ogrzewania. Odmiennie przedstawia się sprawa, gdy w lokalu mającym ulec wyodrębnieniu niemożliwe jest zainstalowanie urządzeń niezbędnych w każdym mieszkaniu, np. pieca kuchennego. W takim wypadku zamieszkiwanie tego rodzaju lokalu wymagałoby korzystania z pomieszczeń znajdujących się w innym lokalu, a tym samym brak byłoby jednej z przesłanek uznania lokalu za samodzielny.Jednakże z punktu widzenia samego podziału majątku wspólnego obejmującego mały dom mieszkalny, a w szczególności wyrównania wartości poszczególnych udziałów przez dopłaty pieniężne (art. 212 § 1 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o. i art. 1035 k.c.), nie jest bynajmniej rzeczą obojętną, które lokale zostaną przydzielone na odrębną własność uczestnikom i jakich inwestycji w tych lokalach będą oni musieli dokonać. Wartość potrzebnych nakładów powinna być uwzględniona przy ustalaniu wartości poszczególnych udziałów.Ustanowienie odrębnej własności lokali nie powoduje natomiast konieczności całkowitego ich uniezależnienia od tych części domu i innych urządzeń, które nie służą wyłącznie do użytku właścicieli poszczególnych lokali, takie bowiem części i urządzenia, jak również grunt związany z korzystaniem z domu, stanowią współwłasność właścicieli lokali z mocy art. 136 § 1 k.c. Dlatego też nie jest dostatecznie wyjaśnione przez biegłego, w jakim celu mają być wybudowane osobne, zewnętrzne schody do lokalu na piętrze, skoro - jak się przynajmniej wydaje na podstawie szkicu sytuacyjnego - schody prowadzące na piętro znajdują się w hallu nie służącym wyłącznie do użytku właściciela lokalu na parterze. Z opinii biegłego nie wynika bynajmniej, że hall znajduje się w obrębie pomieszczeń mieszkalnych tego lokalu.W sprawie niniejszej nie została zupełnie wyjaśniona kwestia praw uczestników postępowania do terenu, na którym znajduje się budynek. Uczestnicy oświadczyli na rozprawie przed Sądem Najwyższym, że teren ten został oddany wnioskodawcy w użytkowanie wieczyste. Wymaga to sprawdzenia przy ponownym rozpoznawaniu sprawy, udziały bowiem właścicieli lokali w prawie do terenu są prawem związanym z własnością lokalu (art. 136 § 2 k.c.). Jeżeli chodzi o odrębną własność lokali ustanowioną w budynku, do którego wieczystemu użytkownikowi przysługuje własność związana z użytkowaniem wieczystym terenu, to z własnością odrębnego lokalu związany jest udział we współwłasności budynku na użytkowanym terenie związanej z użytkowaniem wieczystym (art. 235 § 2 k.c.).Jeżeli w wyniku ponownego rozpoznania sprawy Sąd dojdzie do wniosku, że w sprawie niniejszej celowe jest ustanowienie odrębnej własności lokali, to powinien mieć na uwadze, że postanowienie powinno w sentencji zawierać dane wymienione w art. 137 § 2 k.c. Ponadto powinno ono zawierać wszystkie dane niezbędne do ujawnienia odrębnej własności lokali w księdze wieczystej. Dane te określa dla odrębnej własności lokali, ustanowionej w domu położonym na gruncie będącym przedmiotem własności, rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 stycznia 1948 r. o sposobie ujawniania w księdze wieczystej prawa odrębnej własności lokali i innych praw rzeczowych na tych lokalach (Dz. U. Nr 3, poz. 22); dla odrębnej własności lokali, ustanowionej w domu stanowiącym odrębną nieruchomość, a położonym na terenie oddanym w użytkowanie wieczyste - to samo rozporządzenie ze zmianami wynikającymi z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 kwietnia 1962 r. w sprawie ksiąg wieczystych dla terenów państwowych, oddanych w wieczyste użytkowanie, i dla budynków na takich terenach, stanowiących odrębne nieruchomości, oraz w sprawie opłat sądowych od wniosku o wpis wieczystego użytkowania i własności budynku (Dz. U. Nr 29, poz. 134 ze zm.); dla odrębnej własności lokali, ustanowionej w budynku stanowiącym odrębną własność, a położonym na terenie objętym dekretem z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279 ze zm.), nie oddanym jeszcze w użytkowanie wieczyste - rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 maja 1948 r. w sprawie zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych dla budynków na obszarze m.st. Warszawy stanowiących odrębne nieruchomości (Dz. U. Nr 27, poz. 187; sprost. Dz. U. z 1948 r. Nr 33, poz. 224). Z przepisów rozporządzenia z dnia 10 stycznia 1948 r. utraciło jednak moc postanowienie § 3 ust. 2, ponieważ w obecnym stanie prawnym brak podstaw do żądania od właściwego terenowego organu administracji państwowej zatwierdzenia opisu i planu budynku, niezbędnego pod rządem uchylonego rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. o własności lokali (Dz. U. Nr 94, poz. 848 ze zm.).