III CRN 607/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: J. Ignatowicz, Z. Masłowski.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Zenona i Stanisławy małżonków S. przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydium Miejskiej Rady Narodowej - Wydział Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w W. o ustalenie, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Powiatowego we Włocławku z dnia 16 października 1970 r.,oddalił rewizję nadzwyczajną.Uzasadnienie faktyczneW pozwie wniesionym przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydium Miejskiej Rady Narodowej - Wydział Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej powodowie żądali ustalenia ich praw do składników budowlanych i roślinnych znajdujących się na użytkowanej przez nich działce o powierzchni około 300 m2, wchodzącej w skład nieruchomości przy ul. (...) nr (...) w W.Sąd Powiatowy ustalił, że w 1934 r. Franciszek J. nabył od ówczesnych właścicieli małżonków D. udział w tej nieruchomości wynoszący 1/12 część, w związku z czym faktycznie została mu wydzielona do użytkowania działka o powierzchni około 300 m2, na której w 1935 r. własnym kosztem wzniósł budynki, wybudował studnię i inne urządzenia. W 1949 r. zbył on swój udział we współwłasności omawianej nieruchomości Kazimierze R., ta zaś w 1965 r. sprzedała go powodom, którzy objęli faktycznie wydzieloną zabudowaną działkę i dokonali na niej dalszych nakładów budowlanych i roślinnych, w szczególności wyhodowali drzewa i krzewy owocowe.Sąd Powiatowy uznał roszczenie objęte pozwem za udowodnione i uzasadnione, wobec czego na podstawie art. 189 k.p.c. uwzględnił powództwo.Wyrok Sądu Powiatowego, nie zaskarżony w trybie zwykłym, zaskarżył Prokurator Generalny PRL rewizją nadzwyczajną, złożoną po upływie sześciomiesięcznego terminu przewidzianego w art. 421 § 2 k.p.c., w której zarzucił rażące naruszenie art. 2 § 3 k.p.c. w związku z art. 14 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1961 r. Nr 18, poz. 94) oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, wnosząc o uchylenie tego wyroku i o odrzucenie pozwu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z materiału rozpoznawanej sprawy oraz z akt Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w B. - Wydział Spraw Wewnętrznych wynika, że omawiana nieruchomość przy ul. (...) (...) stanowi współwłasność: a) Skarbu Państwa w 3/4 częściach, b) G. w 76/2400 częściach, c) J. w 62/1200 częściach, d) S. w 1/12 części, e) T. w 1/12 części. Współwłaściciele wymienieni pod lit. b)-e) użytkowali faktycznie wydzielone działki gruntu, odpowiadające ich udziałom we współwłasności nieruchomości, na których to działkach oni lub ich poprzednicy prawni dokonali nakładów budynkowych i roślinnych. Nakłady te zostały oszacowane przez rzeczoznawców w związku ze zgłoszoną tym współwłaścicielom przez Okręgową Dyrekcję Inwestycji Miejskich w W. propozycją dobrowolnego odstąpienia ich udziałów ze składnikami na rzecz Państwa.Do dobrowolnego odstąpienia w drodze umowy nie doszło wobec wycofania się przez inwestora z pierwotnej propozycji zapłacenia poszczególnym współwłaścicielom równowartości nakładów, których oni lub ich poprzednicy prawni dokonali na faktycznie wydzielonych i przez nich użytkowanych działkach. W konsekwencji zostało wszczęte postępowanie wywłaszczeniowe, omawiani zaś współwłaściciele w czterech odrębnych sprawach wystąpili do Sądu Powiatowego we Włocławku przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w W. o ustalenie ich praw do dokonanych nakładów. We wszystkich tych sprawach zapadły prawomocne wyroki uwzględniające powództwo, przy czym w sprawach z powództwa G. oraz z powództwa S. strona pozwana uznała powództwo i nie ubiegała się o wniesienie rewizji nadzwyczajnej, wystąpiła zaś o złożenie rewizji nadzwyczajnych w dwóch pozostałych sprawach.Orzeczeniem z dnia 8 sierpnia 1970 r. Wydział Spraw Wewnętrznych Prezydium WRN w B. wywłaszczył na rzecz Państwa omawianą nieruchomość wraz ze znajdującymi się na niej składnikami budowlanymi i roślinnymi, równocześnie zaś odroczył ustalenie odszkodowania za wywłaszczone udziały we współwłasności nieruchomości i jej części składowe.Podstawowy zarzut rewizji nadzwyczajnej sprowadza się do twierdzenia, że uwzględnienie powództwa - wobec toczącego się już przed właściwym organem administracyjnym postępowania wywłaszczeniowego - było niedopuszczalne ze względu na brak drogi sądowej. Zarzut ten nie znajduje uzasadnienia w treści przytoczonego w rewizji nadzwyczajnej art. 14 ustawy wywłaszczeniowej.Z przepisu tego wynika, że o wywłaszczeniu i o odszkodowaniu orzeka właściwy organ administracji państwowej. Rozwinięcie tej zasady zawiera nie powołany w rewizji nadzwyczajnej art. 22 ustawy, według którego orzeczenie o wywłaszczeniu powinno, między innymi, zawierać ustalenie odszkodowania oraz wymienienie osób uprawnionych do jego otrzymania. Treść tych przepisów ani też jakichkolwiek innych przepisów ustawy wywłaszczeniowej nie poddała organowi orzekającemu o wywłaszczeniu rozstrzygania cywilnoprawnych sporów między osobami uprawnionymi do odszkodowania. Gdyby więc między kilkoma osobami powstał spór co do tego, która z nich jest właścicielem wywłaszczonej nieruchomości, uprawnionym do otrzymania odszkodowania, to organ administracyjny nie byłby właściwy do jego rozstrzygnięcia, spór taki bowiem, jako dotyczący stosunków z zakresu prawa cywilnego, podlega rozpoznaniu w sądowym postępowaniu cywilnym, skoro żaden przepis szczególny nie przekazał go do właściwości innego organu (art. 1 i art. 2 § 3 k.p.c.). W konsekwencji więc toczącego się w tym przedmiocie postępowania sądowego administracyjne postępowanie w zakresie odszkodowania ulegałoby zawieszeniu stosownie do dyspozycji art. 90 § 1 pkt 4 k.p.a. Reprezentowane tu stanowisko w niczym nie narusza kompetencji właściwego organu administracyjnego do orzekania o odszkodowaniu według zasad określonych w ustawie wywłaszczeniowej. Oznacza ono jedynie, że odszkodowanie w trybie administracyjnym zostałoby przyznane tej osobie, która w procesie cywilnym wykazałaby swe prawo własności nieruchomości, będącej przedmiotem postępowania wywłaszczeniowego.Spór o własność wywłaszczonej nieruchomości nie jest jedynym możliwym sporem dotyczącym cywilnoprawnych stosunków między uczestnikami postępowania wywłaszczeniowego. Nie inaczej bowiem rzecz będzie się przedstawiała wtedy, gdy np. między uczestnikami postępowania toczy się spór o to, w jakich ułamkach są oni współwłaścicielami nieruchomości objętej postępowaniem wywłaszczeniowym. Do tego rodzaju sporów zaliczyć tu należy spór, jaki powstał w rozpoznawanej sprawie.Wprawdzie bowiem w myśl art. 46-48 k.c. budynki, jak również drzewa i rośliny są częściami składowymi nieruchomości, nie oznacza to jednak, że nakłady budynkowe i roślinne, dokonane przez jednego współwłaściciela jego kosztem i wysiłkiem, przypadają bez zastrzeżeń pozostałym współwłaścicielom w częściach odpowiadających ich udziałowi we współwłasności.Przeciwnie, pomiędzy współwłaścicielami istnieje obowiązek rozliczenia się z wydatków poniesionych na rzecz wspólną, w szczególności z dokonanych na tę rzecz nakładów. Wprawdzie w myśl art. 618 § 1 k.p.c. sąd w postępowaniu o zniesienie współwłasności rozstrzyga między współwłaścicielami spory dotyczące roszczeń z tytułu posiadania rzeczy, do których należą również roszczenia z tytułu dokonanych na tę rzecz nakładów, nie jest to jednak - wbrew odmiennemu zapatrywaniu rewizji nadzwyczajnej - jedyna droga, w której współwłaściciel może się domagać ustalenia przysługujących mu uprawnień z tytułu dokonania nakładów na rzecz wspólną. Z dyspozycji art. 618 k.p.c. wynika bowiem jedynie to, że omawiane tu roszczenia muszą być zgłoszone najpóźniej w postępowaniu o zniesienie współwłasności i że po zapadnięciu prawomocnego postanowienia o zniesieniu współwłasności uczestnik tego postępowania nie może już dochodzić takich roszczeń w innym postępowaniu. Natomiast ani w tym przepisie, ani w jakimkolwiek innym przepisie prawa cywilnego materialnego bądź procesowego nie została wyłączona dopuszczalność sporu sądowego między współwłaścicielami w przedmiocie dokonanych nakładów na rzecz wspólną.W niniejszej sprawie powodowie jako współwłaściciele 1/12 części nieruchomości dochodzą przeciwko Skarbowi Państwa jako współwłaścicielowi 3/4 części nieruchomości ustalenia, że na fizycznie wydzielonej i przez nich użytkowanej części tej nieruchomości oni lub ich poprzednicy prawni dokonali własnym kosztem nakładów budynkowych i roślinnych.W istocie swej powództwo to zmierza do ustalenia praw przysługujących powodom z tytułu dokonanych nakładów, jest więc powództwem o ustalenie przewidzianym w art. 189 k.p.c. O dopuszczalności takiego powództwa decyduje interes prawny w uzyskaniu ustalenia. Obecnie obowiązujący przepis art. 189 k.p.c. nie wiąże interesu prawnego powoda z zagrożeniem jego sfery prawnej przez stronę pozwaną, stąd też powód ma interes prawny w ustaleniu wtedy, gdy w związku z zachowaniem się pozwanego uzasadnione jest ustalenie stosunku prawnego lub prawa w celu usunięcia niepewności co do określonego stosunku prawnego lub prawa. Tak rozumiany interes prawny występuje z reguły wtedy, gdy współwłaściciel dochodzi przeciwko innemu współwłaścicielowi swych praw przysługujących z tytułu nakładów dokonanych na rzeczy wspólnej w sytuacji, w której nastąpił podział nieruchomości quoad usum i gdy ze względu na łączący strony stosunek współwłasności żądanie rozliczenia z tytułu dokonanych nakładów jest przedwczesne.Okoliczność, że co do nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności zostało wszczęte postępowanie wywłaszczeniowe, nie stanowi przeszkody do żądania przez współwłaściciela - w procesie przeciwko innemu współwłaścicielowi - ustalenia praw przysługujących powodowi z tytułu dokonanych przez niego nakładów na faktycznie wydzielonej ze wspólnej nieruchomości i użytkowanej przez niego działce gruntu. Jak już bowiem wyjaśniono, spór między współwłaścicielami co do zakresu ich uprawnień wynikających z łączącego ich stosunku współwłasności nie został poddany właściwości organu administracji państwowej, orzekającego o wywłaszczeniu i odszkodowaniu, jest więc sporem dotyczącym stosunków z zakresu prawa cywilnego, podlegającym rozpoznaniu w drodze sądowej.Takie też stanowisko zajął Wydział Spraw Wewnętrznych Prezydium WRN w B., stwierdzając w uzasadnieniu wymienionego wyżej orzeczenia o wywłaszczeniu z dnia 8 sierpnia 1070 r., że "odszkodowanie ustalone zostanie odrębnym orzeczeniem po rozstrzygnięciu stanu prawnego części składowych nieruchomości przez Sąd".Argument co do niedopuszczalności uwzględnienia powództwa w rozpatrywanej sprawie wyprowadza rewizja nadzwyczajna ponadto z treści art. 16 ust. 5 ustawy wywłaszczeniowej. Argument ten nie jest jednak przekonywający. Wymieniony przepis, według którego zmiany stanu prawnego nieruchomości dokonane po wniesieniu do księgi wieczystej wpisu o wszczęciu postępowania wywłaszczeniowego nie będą miały wpływu na dalszy tok postępowania, w ogóle nie dotyczy rozważanej kwestii. Zaskarżony bowiem wyrok nie wprowadził jakichkolwiek zmian stanu prawnego nieruchomości, lecz dokonał ustalenia praw powodów, wynikających z dokonanych przez nich nakładów na wiele lat przed wszczęciem postępowania wywłaszczeniowego. Tak więc zaskarżony wyrok nie powoduje zmiany stanu prawnego, lecz ustalenie stanu prawnego w stosunkach między współwłaścicielami.Skoro Sąd Powiatowy prawidłowo ustalił, że będące przedmiotem sporu nakłady rzeczywiście zostały dokonane kosztem powodów lub ich poprzedników prawnych i ustalenie to nie zostało zakwestionowane w rewizji nadzwyczajnej, przytoczone zaś w rewizji nadzwyczajnej zarzuty nie są uzasadnione, należało na podstawie art. 421 § 1 k.p.c. orzec jak w sentencji.