III CR 231/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Błahuta (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Masłowski, J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marii U. i Leona S. przeciwko Dyrekcji Budowy Osiedli Robotniczych III P.P. w K. o odszkodowanie, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 18 stycznia 1965 r.,uchylił zaskarżone postanowienie i oddalił rewizję strony pozwanej od postanowienia Sądu Powiatowego dla m. Krakowa z dnia 29 sierpnia 1964 r.; przekazał sprawę wymienionemu Sądowi Powiatowemu do merytorycznego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW pozwie z dnia 9 marca 1964 r. powodowie Maria U. i Leon S. żądali od pozwanej Dyrekcji Budowy Osiedli Robotniczych III P.P. w K. odszkodowania za uniemożliwienie im - poczynając od 1961 r. - korzystania z gruntów ogrodniczych w obrębie parceli 1. kat. 355/1 i częściowo parceli 1. kat. 349, położonych w K. i wchodzących w skład gospodarstwa ogrodniczego, prowadzonego przez powoda Leona S. na gruntach stanowiących współwłasność obojga powodów. Wymienione parcele zostały zajęte przez stronę pozwaną: parcela 1. kat 355/1 w całości, a parcela 1. kat 349 w części, na podstawie porozumienia zawartego z powodami w dniu 24 stycznia 1959 r. W tym czasie było już wszczęte postępowanie w sprawie wywłaszczenia nieruchomości powodów na cele budownictwa mieszkaniowego. Dnia 12 maja 1960 r. postępowanie to zostało zawieszone decyzją Prezydium Rady Narodowej w K. wobec toczących się między stronami pertraktacji ugodowych.W toku postępowania Sąd Powiatowy dla m. Krakowa postanowieniem z dnia 29 sierpnia 1964 r. oddalił zarzut niedopuszczalności drogi sądowej podniesiony przez stronę pozwaną. Wskutek rewizji strony pozwanej Sąd Wojewódzki w Krakowie uchylił powyższe postanowienie i pozew odrzucił wskutek niedopuszczalności drogi sądowej. To prawomocne postanowienie zaskarżył rewizją nadzwyczajną Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, zarzucając rażące naruszenie prawa, w szczególności przepisów art. 1, 2 i 199 § 1 pkt 1 k.p.c., jak również naruszenia interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Skarżący wniósł o uchylenie postanowienia i oddalenie rewizji strony pozwanej od postanowienia Sądu Powiatowego dla m. Krakowa z dnia 29 sierpnia 1964 r., a nadto o przekazanie sprawy temu Sądowi Powiatowemu do merytorycznego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zachodzący między stronami spór dotyczy porozumienia zawartego w toku postępowania o wywłaszczenie. Powodowie wywodzą swe roszczenia z tego porozumienia. Jest to roszczenie majątkowe, co do którego nie ma w ustawie z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia (jednolity tekst: Dz. U. z 1961 r. Nr 18, poz. 94) dostatecznej podstawy do poglądu, iż może ono być rozpoznane tylko w postępowaniu administracyjnym.Art. 6 ust. 1 cyt. ustawy pozwala stronom na zawarcie umowy nabycia nieruchomości również w toku postępowania wywłaszczeniowego. Z brzmienia art. 6 cyt. ustawy z dnia 12 marca 1958 r. nie można wyprowadzić - jak to czyni Sąd Wojewódzki w zaskarżonym postanowieniu - wniosku, że innych umów, a w szczególności umów dotyczących odszkodowania stronom w toku postępowania wywłaszczeniowego zawierać nie wolno. Ustawa o postępowaniu wywłaszczeniowym zakazu takiego nie zawiera, brak zaś jest rzeczowych argumentów, które by przemawiały za słusznością takiego wniosku. Natomiast tezę odmienną, a mianowicie że stronom wolno zawierać również inne porozumienia i umowy w toku postępowania o wywłaszczenie, uzasadnia dostatecznie stanowczo stwierdzenie, że te inne porozumienia i umowy mogą również zmierzać do realizacji celów, jakie ustawa wywłaszczeniowa pozwala realizować również (w razie konieczności) w drodze przymusowej. Jednym za takich celów jest uzyskanie przez ubiegającego się o wywłaszczenie upoważnienia do zajęcia nieruchomości jeszcze przed wydaniem orzeczenia o wywłaszczeniu (art. 41 cyt. ustawy). Uzyskane w drodze przymusowej - w trybie postępowania o wywłaszczenie - takie upoważnienie wynika z zezwolenia organu administracyjnego, co jednak nie oznacza, że bezskuteczna byłaby zgoda w tym samym przedmiocie, wyrażona przez właściciela nieruchomości objętej postępowaniem wywłaszczeniowym, tudzież zawarta w nim umowa, czyniąca zbędnym podjęcie kroków proceduralnych zmierzających do uzyskania zezwolenia organu administracyjnego. Stopniowe zajmowanie nieruchomości powodów następowało w konkretnym wypadku każdorazowo na takiej właśnie podstawie. Zezwolenie organu administracyjnego ma tylko zastępować zgodę właściciela, który wyrażenia tej zgody odmawia, przeciwstawiając się tym samym realizacji celów, do jakich zmierza wszczęte postępowanie wywłaszczeniowe.Ponieważ z faktu zajęcia nieruchomości wynika obowiązek ubiegającego się o wywłaszczenie dania właścicielowi zajętej nieruchomości odszkodowania za straty wyrządzone zajęciem (art. 44 cyt. dekretu), przeto również określenie odszkodowania może być przedmiotem umowy pomiędzy stronami. Umowę taką należy uznać za ważną, jeżeli jej treść pozostaje w zgodności z prawem (art. 58 k.c.), bo brak jest przepisu, który by wyłączał dopuszczalność zawarcia takiej umowy; w szczególności nie zawiera takiego zakazu omawiana tu ustawa wywłaszczeniowa.Umowa, określająca odszkodowanie należne właścicielowi zajętej nieruchomości w zgodzie z dyspozycją art. 44 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., nie mogłaby też uchodzić za umowę "mającą na celu obejście ustawy" w rozumieniu art. 58 § 1 k.c., chociaż wyłącza ona potrzebę określenia odszkodowania decyzją administracyjną. Wydanie decyzji administracyjnej w tej kwestii nie jest bowiem celem ustawy z dnia 12 marca 1958 r., a tylko przewidzianym przez tę ustawę środkiem, który wypadnie zastosować, jeżeli nie doszło do uregulowania kwestii w drodze porozumienia pomiędzy stronami.Skoro nie można zaprzeczyć, że roszczenie powoda ma charakter cywilnoprawny, a nie ma przepisu szczególnego, który by ją wyłączył od rozpoznania w drodze sądowej, to Sąd Najwyższy uwzględnił rewizję nadzwyczajną i orzekł jak w sentencji (art. 422 k.p.c.).Uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej nie stoi w niniejszej sprawie na przeszkodzie złożenie jej po upływie sześciu miesięcy od uprawomocnienia się zaskarżonego postanowienia. Pozbawienie bowiem obywatela możności obrony swoich praw w postępowaniu przed właściwym organem, w szczególności przed sądami, narusza interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, związany z zapewnieniem praworządności.