III CZP 1/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN Z. Świeboda (spr.).Sędziowie SN: J. Sokołowski, J. Suchecki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa T. O. przeciwko Garnizonowej Administracji Mieszkań w B. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 26 stycznia 1988 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 29 września 1987 r., sygn. akt (...) do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w sprawie o zwrot świadczeń wypłaconych w ramach opłat za korzystanie z osobnej kwatery stałej przydzielonej decyzją wojskowego organu kwaterunkowego dopuszczalna jest droga sądowa?",podjął następującą uchwałę:W sprawie o zwrot nadpłaconych świadczeń pieniężnych z tytułu należności za centralne ogrzewanie osobnej kwatery stałej przydzielonej decyzją wojskowego organu kwaterunkowego droga sądowa jest dopuszczalna.Uzasadnienie faktycznePowód zajmuje mieszkanie nr (...) w B. przy ul. L., które stanowi tzw. osobną kwaterę stałą przydzieloną mu przez wojskowy organ kwaterunkowy jako byłemu żołnierzowi zawodowemu. Za mieszkanie to opłaca czynsz w wysokości 959 zł miesięcznie, w tym 487 zł za centralne ogrzewanie. Zajmowane przez niego mieszkanie od początku było systematycznie niedogrzewane, o czym informował pozwany Administrację oraz inne organy Ministerstwa Obrony Narodowej i bezskutecznie żądał zwrotu należności uiszczonej z tytułu ogrzewania mieszkania. W tej sytuacji wystąpił z powództwem o zasądzenie kwoty 21.924 zł jako należności nieopłaconej powstałej z niedogrzewania mieszkania.Postanowieniem z dnia 12 marca 1987 r. Sąd Rejonowy w B. odrzucił pozew i obciążył powoda kosztami procesu. Sąd stanął na stanowisku, że dla dochodzenia roszczeń powstałych w związku z zajmowaniem osobnej kwatery stałej właściwe są odpowiednie organy Ministerstwa Obrony Narodowej, a droga sądowa jest niedopuszczalna.Przy rozpoznawaniu zażalenia Sądowi Wojewódzkiemu nasunęło się zagadnienie prawne, ujęte w sentencji uchwały, które przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia (art. 391 § 1 k.p.c.).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Osobną kwaterę stałą na zakwaterowanie stałe żołnierza zawodowego i jego rodziny przydziela wojskowy organ kwaterunkowy. Organ ten jest obowiązany przekazać osobną kwaterę stałą w stanie zdatnym do użytku wraz z pomieszczeniami przynależnymi oraz zapewnić sprawne działanie zainstalowanych urządzeń technicznych, korzystanie z oświetlenia i ogrzewania, ciepłej wody, dźwigów, zbiorczych anten i innych urządzeń przeznaczonych w budynku do wspólnego użytku. Osoby natomiast, którym przydzielono osobne kwatery stałe, uiszczają następujące należności z tytułu zajmowania kwatery:1)opłatę za kwaterę,2)opłaty za świadczenia związane z wyposażeniem i eksploatacją kwatery (art. 8 ust. 1, art. 18, 20 ust. 1, art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 20 maja 1976 r. o zakwaterowaniu sił zbrojnych (Dz. U. Nr 19, poz. 121 z późn. zm.).Istota zagadnienia sprowadza do odpowiedzi na pytanie, czy sprawa wynikła na tle żądania zwrotu świadczeń pieniężnych uiszczonych za centralne ogrzewanie, osobnej kwatery stałej, jeżeli ona nie była dogrzana jest sprawą cywilną. Otóż za sprawę cywilną uważa się sprawę, w której ochrona prawna ma się wyrażać w wywołaniu skutku prawnego w zakresie stosunku prawnocywilnego, a więc stosunku osobistego, rodzinnego lub majątkowego, którego uczestnicy muszą na wypadek sporu wystąpić w charakterze równouprawnionych podmiotów (art. 1 k.p.c.). Z tego punktu widzenia rozpoznawana sprawa jest sprawą cywilną, a jeżeli tak, to do rozpoznania jej powołany jest sąd powszechny, skoro nie została przekazana do właściwości innych organów (art. 2 k.p.c.). W art. 23 powołanej ustawy jest umowa o ściąganiu nieuiszczonych w terminie należności z tytułu zajmowania kwatery i to w drodze potrącania lub przymusowego ściągania w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, po uprzednim sporządzeniu wykazu zaległych należności przez wojskowy organ kwaterunkowy. Delegacja ustawowa (art. 52) nie obejmuje rozważanej kwestii.Dlatego słusznie wydane na jej podstawie zarządzenia Ministra Obrony Narodowej nie mogły przekazywać spraw o zwrot świadczeń do właściwości organów wojskowych. Przeciwnie, Minister Obrony Narodowej w zarządzeniu z dnia 29 sierpnia 1983 r., Nr 44, postanowił, że zasady ustalania bonifikat za niedogrzewanie lokali lub brak dostawy ciepłej wody określają przepisy ogólnie obowiązujące (§ 5).Jeśli więc mowa w tym zarządzeniu o przepisach ogólnie obowiązujących, to odnieść należy to stwierdzenie do przepisów kodeksu cywilnego, jako że lokale w budynkach znajdujących się w zarządzie organów kwaterunkowych wojska oraz lokale przekazane wojsku na zakwaterowanie stałe Sił Zbrojnych nie podlegają przepisom prawa lokalowego (art. 2 pkt 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. - Prawo lokalowe (Dz. U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165). Pozostałaby zatem do uściślenia podstawa prawna rozstrzygnięcia. Otóż w interesującym nas przypadku akt administracyjny wyznacza przedmiot strony, wysokość należności. W rzeczywistości w pełni pozostała tylko swoboda zawiązania lub niezawiązania stosunku prawnego po stronie adresata przydziału. Ostatecznie realizuje on ją zawsze dopiero przez objęcie lokalu. Wskutek tego więc sfera wolności kontraktowej jest minimalna. Wola indywidualna nie stanowi, obok ustawy, autonomicznego źródła praw i obowiązków. Ostatecznie zawsze wyznacza je prawo, nie tylko przyznając osobom sferę, w której mogą aktami swej woli wywoływać zamierzone skutki prawne, ale również łącząc z nimi konsekwencje przez osoby te nieprzewidziane, jak to wyraźnie stanowi art. 56 k.c. W tej sytuacji przepisy prawa nie pozwalają na wyłączenie spod pojęcia czynności prawnych, tych oświadczeń woli, których skutki są reglamentowane przez prawo (art. 58 § 1 k.c.).Przechodząc do stanu faktycznego sprawy należy zauważyć, że niezapewnienie przez pozwaną Administrację tylko sprawnego działania centralnego ogrzewania i niedogrzania lokalu powoda, na skutek zaniedbań Przedsiębiorstwa Energii Cieplnej stanowi niemożliwość jednego ze świadczeń wzajemnych, co powoduje obowiązek zwrotu otrzymanego świadczenia według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 495 § 1 k.c. i art. 405 i nast. k.c.).Z tych przyczyn udzielono odpowiedzi, jak w sentencji uchwały.