III CZP 104/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl. Sędziowie: B. Łubkowski, Z. Wasilkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana P. przeciwko Feliksowi P. i Stanisławowi N. o ustalenie stosunku prawnego, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 30 października 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy nieruchomość rolna nadana w czasie trwania małżeństwa jednemu z małżonków na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (jednolity tekst: Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) stanowi jego wyłączną własność, jeżeli współmałżonek zmarł przed 1.X.1947 r.?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Artykuł XVIII przep. wprow. kodeks rodzinny z 1950 r. nie ma zastosowania do majątku nabytego w czasie trwania małżeństwa, nie wyłączając nieruchomości rolnej nadanej jednemu z małżonków na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, jeżeli którykolwiek z małżonków zmarł przed upływem roku od wejścia w życie prawa małżeńskiego majątkowego z 1946 r. (art. XI przep. wprow. prawo małż. maj.). Uzasadnienie faktyczneZagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu powstało na tle następującego stanu faktycznego i prawnego.Feliks P. otrzymał w dniu 9.IX.1946 r. akt nadania działki gruntu w trybie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (jednolity tekst: Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 11). W dacie nadania ziemi Feliks P. pozostawał w ważnym związku małżeńskim z Katarzyną P., która, jednak zmarła następnego dnia, tj. 10.IX.1946 r. Syn małż. P. wystąpił w 1969 r. z pozwem o ustalenie, że działka gruntu stanowi mienie dorobkowe jego rodziców. Sąd Powiatowy powództwo oddalił wychodząc z założenia, że art. XVIII przep. wprow. kodeks rodzinny z 1950 r. ma zastosowanie tylko do małżeństw istniejących w dacie wejścia w życie tego kodeksu, a Sąd Wojewódzki, rozpoznając sprawę na skutek rewizji powoda, powziął wątpliwości przedstawione w pytaniu prawnym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W uchwale Całej Izby Cywilnej z dnia 27.VI.1955 r. (OSN 1955, poz. 67) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że z mocy art. XVIII przep. wprow. kod. rodz. przepisy kodeksu rodzinnego o wspólności ustawowej stosuje się do istniejącego w chwili wejścia w życie tego kodeksu majątku dorobkowego, powstałego kiedykolwiek po zawarciu związku małżeńskiego. Jakkolwiek w tezie powyższej uchwały nie mówi się expressis verbis, że przepis art. XVIII przep. wprow. kod. rodz. stosuje się tylko do małżeństw istniejących w dniu wejścia w życie kodeksu rodzinnego, tj. w dniu 1.X.1950 r., to jednak pogląd taki, zaaprobowany również w literaturze prawniczej, wypowiedział Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały. Analogiczny pogląd wynika pośrednio także z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 10.I.1960 r. (OSNCP 1960, poz. 133), dotyczącej wykładni art. VIII przep. wprow. k.r.o.Pytanie przedstawione przez Sąd Wojewódzki ma jednak węższy zasięg i odnosi się do sytuacji, gdy małżeństwo przestało istnieć nie tylko przed dniem wejścia w życie kodeksu rodzinnego, ale także przed dniem 1.X.1947 r., tj. przed upływem roku od wejścia w życie prawa małżeńskiego majątkowego z 1946 r. Na tak postawione pytanie odpowiedzi udziela wprost art. XVIII przep. wprow. kod. rodz. i art. XI przep. wprow. pr. małż. majątkowe.W szczególności z art. XVIII przep. wprow. kod. rodz. wynika, że ma on zastosowanie tylko wówczas, gdy w chwili wejścia w życie kodeksu rodzinnego stosunki majątkowe małżonków podlegały ustrojowi ustawowemu przewidzianemu w prawie małżeńskim majątkowym z 1946 r. Artykuł XI przep. wprow. pr. małż. maj. stanowi z kolei, że małżonkowie podlegają przewidzianemu w tym prawie ustrojowi ustawowemu dopiero po upływie roku od wejścia jego w życie (tj. od dnia 1.X.1947 r.).Z powyższego należy wyciągnąć wniosek, że jeżeli jeden z małżonków zmarł przed upływem roku od dnia wejścia w życie prawa małżeńskiego majątkowego z 1946 r., to wówczas prawo to i przewidziany w nim ustrój ustawowy nie mogły się w ogóle odnosić do takiego małżeństwa. W takim zaś razie nie mógł również wejść w zastosowanie art. XVIII przep. wprow. kod. rodz., którego konieczną przesłanką jest to, żeby stosunki majątkowe małżonków podlegały ustrojowi ustawowemu przewidzianemu w prawie małżeńskim majątkowym. Abstrahując więc od kwestii, jak należałoby ocenić stan prawny, gdyby małżonek zmarł po upływie roku od wejścia w życie prawa małżeńskiego majątkowego, a przed wejściem w życie kodeksu rodzinnego, wyłączone jest w każdym razie stosowanie art. XVIII przep. wprow. kod. rodz. do takiego małżeństwa, które ustało przed upływem roku od dnia wejścia w życie prawa małżeńskiego majątkowego, tj. przed dniem 1.X.1947 r.Pozostaje jeszcze do rozważenia kwestia, czy te same zasady stosują się do nieruchomości nabytej przez jednego z małżonków w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (jednolity tekst: Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 z późn. zm.). Powód reprezentuje pogląd, że ze względu na cel dekretu o reformie rolnej, którym jest m.in. stworzenie podstaw egzystencji dla rodzin chłopskich, działka nadana jednemu małżonkowi powinna być zawsze uważana za majątek wspólny. Sformułowanie pytania przez Sąd Wojewódzki może nasuwać przypuszczenie, że Sąd ten podziela te wątpliwości. Pogląd taki nie byłby jednak trafny.Utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego przyjmuje wprawdzie, że działka gruntu nadana jednemu z małżonków w wykonaniu reformy rolnej w czasie trwania małżeństwa stanowi w zasadzie majątek dorobkowy (OSN z 1957 r. poz. 85, OSNCP z 1963 r. poz. 255 i inne), jednakże odnosi się ono do sytuacji, gdy przepisy prawa rodzinnego o wspólności majątkowej w ogólności mają wchodzić w grę. Jeżeli natomiast brak podstaw do przyjęcia, żeby stosunki majątkowe między małżonkami kształtowały się na zasadach wspólności, dedukowane z samego tylko dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, iż nieruchomość nadana jednemu małżonkowi stanowi współwłasność obojga małżonków, nie znajduje dostatecznego usprawiedliwienia w przepisach tegoż dekretu.W tych warunkach należy przyjąć, że jeżeli jeden z małżonków zmarł przed dniem 1.X.1947 r., to art. XVIII przep. wprow. kod. rodz. nie ma zastosowania do majątku nabytego w czasie trwania małżeństwa, nie wyłączając nieruchomości rolnej nadanej jednemu z małżonków w trybie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej.Należy wreszcie zauważyć, że dotychczasowe wywody odnoszą się do przyjętego w stanie faktycznym założenia, iż małżonkowie nie zawarli majątkowej umowy małżeńskiej pod rządem jednego z ustawodawstw dzielnicowych, obowiązujących przed wejściem w życiu prawa małżeńskiego majątkowego z 1946 r. Dopiero w rewizji powoda znalazły się wzmianki mogące świadczyć o tym, że małżonkowie zawarli pod rządem kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego umowę wspólności majątkowej. Okoliczność ta powinna być wyjaśniona w dalszym postępowaniu.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi objętej sentencją uchwały.