C 236/50

Skład orzekającyPrzewodniczący: p.o. Prezes W. Święcicki; Sędziowie: M. Lisiewski, dr B. Dobrzański, dr J. Marowski, dr J. Jodłowski (sprawozdawca), Z. Wiszniewski, J. Kamiński.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów pytania prawne wynikłe w sprawie z powództwa Emilii Z. przeciwko Walerii Z. o uznanie, że wyrok Sądu Arcybiskupiego w Warszawie nie ma dla powódki skutków prawa cywilnego:1)"Czy art. XV § 1 przepisów wprowadzających kodeks rodzinny ma zastosowanie w przypadku, gdy jeden z małżonków zmarł przed dniem wejścia w życie kodeksu rodzinnego?"2)"W przypadku odpowiedzi twierdzącej - jak należy oceniać sytuację prawną małżonka pozostałego przy życiu od chwili rozwiązania lub unieważnienia małżeństwa przez sąd konsystorski, niewłaściwy według przepisów prawa cywilnego, od chwili wejścia w życie przepisów kod. rodz.?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następujące zasady prawne:1)a) "Jeżeli na obszarze mocy obowiązującej prawa o małżeństwie z 1836 r. lub t. X, cz. 1 Zawodu praw sąd konsystorski niewłaściwy według przepisów prawa cywilnego orzekł przed dniem 1 stycznia 1946 r. rozwód małżeństwa, art. XV przep. wpr. kod. rodz. nie stosuje się w przypadku, gdy jeden z małżonków zmarł przed wejściem w życie kod. rodz."b) "Jeżeli natomiast na pomienionym obszarze sąd konsystorski, niewłaściwy według przepisów prawa cywilnego, orzekł przed dniem 1 stycznia 1946 r. unieważnienie małżeństwa, art. XV przep. wpr. kod. rodz. stosuje się także w razie śmierci jednego z małżonków przed dniem wejścia w życie kod. rodz., z wyjątkiem przypadku, gdy jeden z małżonków zawarł nowy związek małżeński przed dniem 1 lipca 1949 r., a związek ten nie został przed tą ostatnią datą unieważniony lub rozwiązany przez rozwód (art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 27 kwietnia 1949 r. (Dz. U. R. P. Nr 32, poz. 240)".2)"Jeżeli zgodnie z odpowiedzią wyrażoną wyżej w punkcie 1) lit. b) art. XV przep. wpr. kod. rodz. ma zastosowanie, sytuację prawną małżonka pozostałego przy życiu ocenia się według zasad ogólnych, jakie by należało zastosować w przypadku, gdyby wyrok unieważniający małżeństwo uprawomocnił się z upływem dnia 30 września 1950 r."Uzasadnienie faktyczneArt. XV przep. wpr. kod. rodz. ma na celu ostateczne unormowanie i uporządkowanie problemu małżeństw rozwiązanych lub unieważnionych przez niewłaściwe sądy konsystorskie na obszarze i w okresie mocy obowiązującej prawa o małżeństwie z 1836 r. i t. X, cz. 1 Zawodu praw. Przepis ten wszedł w życie w miejsce uchylonego jednocześnie z mocy art. I § 2 pkt 9) przep. wpr. kod. rodz., art. 7 ustawy z dnia 27 kwietnia 1949 r. (Dz. U. R. P. Nr 32, poz. 240) dotyczącego tej samej materii. Ten ostatni przepis normował problem małżeństw rozwiązanych i unieważnionych przez niewłaściwe sądy konsystorskie w o tyle węższym zakresie, że sankcjonował wyroki tych sądów tylko w przypadkach, gdy jeden z małżonków zawarł następnie ponowny związek małżeński. Stosownie do ust. 2 cytowanego przepisu "małżeństwo poprzednie uważa się za rozwiązane lub unieważnione z chwilą zawarcia nowego małżeństwa przez jedną ze stron, chyba że to nowe małżeństwo zostało rozwiązane lub unieważnione" przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 27 kwietnia 1949 r.Należy uznać, że zasada wyrażona w art. 7 ust. 2 cytowanej ustawy ma zastosowanie także w przypadkach, gdy jeden z małżonków, po uzyskaniu wyroku niewłaściwego sądu konsystorskiego, orzekającego rozwód lub unieważnienie jego małżeństwa, zawarł ponowny związek małżeński, a następnie jeden z małżonków (z pierwszego małżeństwa) zmarł, przed dniem 1 lipca 1949 r., tj. przed wejściem w życie cytowanego przepisu. W świetle redakcji art. 7 ust. 2 cytowanej ustawy zastosowanie tego przepisu wyłączone było tylko wówczas, gdy ponowne małżeństwo zostało przed jego wejściem w życie "rozwiązane" lub "unieważnione"; nie dotyczy to więc przypadków, gdy to nowe małżeństwo ustało wskutek śmierci jednego z małżonków. Gdyby ustawodawca chciał rozciągnąć moc obowiązującą cytowanego przepisu także na przypadki ustania nowego małżeństwa przez śmierć małżonka, byłby niewątpliwie użył właściwego terminu, tj. "ustania" zamiast "rozwiązania", tak jak uczynił to np. w art. 19 § 1 pkt 2) pr. małż.Art. XV § 1 przep. wpr. kod. rodz. sankcjonując wydane przez niewłaściwe sądy konsystorskie orzeczenia rozwiązujące lub unieważniające małżeństwo na wymienionym wyżej obszarze, nie uzależnia już uznania takich orzeczeń za skuteczne od okoliczności, czy jeden z małżonków zawarł następnie nowy związek małżeński. Należy zaznaczyć, że nadanie przez ten przepis skuteczności wymienionym orzeczeniom rozwodowym i unieważniającym małżeństwo z dniem wejścia w życie kod. rodz., tj. z dniem 1 października 1950 r., nie oznacza, aby także dopiero od tej daty miały być uznane za rozwiązane lub unieważnione małżeństwa, które przed wejściem w życie kod. rodz. uznane zostały za rozwiązane lub unieważnione z mocy art. 7 ustawy z dnia 27 kwietnia 1949 r. Te ostatnie uważać należy nadal za rozwiązane lub unieważnione z chwilą zawarcia ponownego małżeństwa przez jednego z małżonków.Oceniając, czy i w jakim zakresie fakt śmierci małżonka przed wejściem w życie kod. rodz. wyłącza stosowanie art. XV § 1 przep. wpr. kod. rodz., należy rozważyć oddzielnie przypadek, gdy małżeństwo było przez niewłaściwy sąd konsystorski rozwiązane, oddzielnie zaś, gdy było przez taki sąd unieważnione.W pierwszym przypadku art. XV § 1 przep. wpr. kod. rodz. nie może mieć zastosowania. Istota tego przepisu polega na przyznaniu orzeczeniom rozwodowym, wydanym przed dniem 1 stycznia 1946 r. na obszarze mocy obowiązującej prawa o małżeństwie z 1836 r. i t. X, cz. 1 Zawodu praw przez niewłaściwe sądy konsystorskie, skutków prawnych z dniem wejścia w życie kod. rodz., tj. z dniem 1 października 1950 r. Nie może jednak wchodzić w rachubę rozwiązanie z tą datą małżeństwa, które już wcześniej ustało przez śmierć jednego z małżonków. Możliwość i potrzeba rozwiązania małżeństwa przez rozwód istnieje tylko dopóty, dopóki oboje małżonkowie pozostają przy życiu; tym się tłumaczy, że stosownie do art. 433 k.p.c. postępowanie w sprawie o rozwód umarza się w razie śmierci jednego z małżonków. Nie przeczy temu art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 27 kwietnia 1949 r. W świetle tego przepisu możliwa jest wprawdzie, jak wynika z wywodów wyżej przytoczonych, sytuacja, że małżeństwo uznane zostaje za rozwiązane przez rozwód po śmierci jednego z małżonków (mianowicie wówczas, gdy jeden z małżonków z pierwszego małżeństwa zmarł przed wejściem w życie cytowanego przepisu, a po zawarciu przez siebie lub przez swego współmałżonka ponownego małżeństwa); skuteczność jednak tego rozwiązania powyższy przepis odnosi do momentu zawarcia ponownego małżeństwa przez zmarłego małżonka, a więc do momentu poprzedzającego ustanie pierwszego małżeństwa przez śmierć małżonka. Sytuacja w świetle art. XV § 1 przep. wpr. kod. rodz. byłaby o tyle odmienna, że skutki rozwiązania małżeństwa miałyby powstać z dniem wejścia w życie kod. rodz., tj. już po ustaniu małżeństwa przez śmierć jednego z małżonków, co jest niemożliwe.Inaczej rzecz się ma w przypadku, gdy niewłaściwy w świetle przepisów prawa cywilnego sąd konsystorski orzekł unieważnienie małżeństwa. Istotą unieważnienia jest stwierdzenie przez kompetentną władzę, że małżeństwo nie było ważnie zawarte, że zatem od początku nie miało skuteczności prawnej (art. 13 § 1 kod. rodz.). Oczywiście, względy społeczne mogą nakazać uczynienie wyjątków od zasady nieskuteczności prawnej małżeństwa "ex tunc" (art. 13 § 2 kod. rodz.). Również może ustawodawca ze względów społecznych wyłączyć dopuszczalność unieważnienia małżeństwa w określonych przez siebie przypadkach. Niemniej zasada skutków "ex tunc" unieważnienia pozostaje. Odmiennie zatem niż przy rozwodzie unieważnienie małżeństwa po jego ustaniu na skutek śmierci jednego z małżonków jest możliwe i ma pełny sens prawny; zostało też wyraźnie przez ustawodawcę dopuszczone (art. 11 kod. rodz. i art. 432 k.p.c.). Dlatego też art. XV § 1 przep. wpr. kod. rodz. ma zastosowanie do małżeństwa unieważnionego przez niewłaściwy sąd konsystorski także w tym przypadku, gdy jeden z małżonków zmarł przed dniem 1 października 1950 r., skoro treść przepisu nie wyłącza w takim przypadku jego zastosowania.Obojętne jest przy tym, czy sąd konsystorski unieważnił małżeństwo zasadnie, w szczególności, czy nie naruszył przy tym przepisów prawa materialnego właściwego dla małżonków, np. przez unieważnienie małżeństwa pomimo niedopuszczalności unieważnienia. Także bowiem w tym przypadku unieważnienie małżeństwa będzie skuteczne tak samo jak będzie skuteczne rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, choćby orzeczenie rozwodu było bezzasadne, np. dlatego, że według prawa, któremu małżonkowie podlegają osobiście, rozwód był w ogóle niedopuszczalny. Z brzmienia bowiem art. XV przep. wpr. kod. rodz. wynika tylko to, że miał on na celu zalegalizowanie orzeczeń sądów konsystorskich wydanych z przekroczeniem jurysdykcji, nie zaś zmianę zasady, że sąd państwowy nie kontroluje trafności orzeczenia sądu konsystorskiego.Oczywiście, jeśli orzeczenie niewłaściwego sądu konsystorskiego, orzekające unieważnienie małżeństwa, uzyskało moc prawną jeszcze przed dniem 1 października 1950 r. na podstawie art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 27 kwietnia 1949 r., zastosowanie art. XV § 1 przep. wpr. kod. rodz. będzie już bezprzedmiotowe.Natomiast przepis ten mieć będzie zastosowanie we wszystkich przypadkach, gdy art. 7 cytowanej ustawy nie stosuje się, tj. gdy po unieważnieniu małżeństwa przez niewłaściwy sąd konsystorski:a)nowe małżeństwo do dnia 1 października 1950 r. nie było zawarte,b)nowe małżeństwo zostało wprawdzie zawarte, ale przed dniem 1 lipca 1949 r. zostało unieważnione lub orzeczono jego rozwód lubc)nowe małżeństwo było zawarte dopiero po dniu 1 lipca 1949 r., a jeden z małżonków zmarł przed wejściem w życie kod. rodz.Pozostaje do rozważenia kwestia, jak należy oceniać sytuację prawną małżonka pozostałego przy życiu od chwili unieważnienia małżeństwa przez niewłaściwy sąd konsystorski do chwili wejścia w życie przepisów kod. rodz. Przypadek rozwiązania małżeństwa przez niewłaściwy sąd konsystorski w świetle wywodów wyżej przedstawionych podlega wyeliminowaniu z rozważań. Skoro art. XV § 1 przep. wpr. kod. rodz. nadaje unieważnieniu małżeństwa orzeczonemu przez niewłaściwy sąd konsystorski skutki unieważnienia z dniem wejścia w życie kod. rodz., czyli z dniem 1 października 1950 r. (art. 93 kod. rodz.), należy uznać, że do tej daty sytuacja prawna małżonków przedstawiała się tak, jak w przypadku braku orzeczenia unieważniającego małżeństwo. Wprawdzie skutki wyroku unieważniającego małżeństwo powstają "ex tunc" i małżeństwo unieważnione uważa się z mocy art. 13 § 1 kod. rodz. za nie zawarte, jednak trwanie związku małżeńskiego następnie unieważnionego wywiera wpływ na ocenę stosunków prawnych między małżonkami w różnych dziedzinach. Dlatego też w konkluzji należy uznać, że jeżeli art. XV § 1 przep. wpr. kod. rodz. ma zastosowanie w omawianym przypadku, tj. w razie śmierci małżonka po unieważnieniu małżeństwa przez niewłaściwy sąd konsystorski, wówczas sytuację prawną małżonka pozostałego przy życiu ocenić należy według ogólnych zasad, jakie by należało zastosować w przypadku, gdyby wyrok unieważniający małżeństwo uprawomocnił się w ostatnim dniu przed wejściem w życie kod. rodz., tj. w dniu 30 września 1950 r.Z powyższych względów na przedstawione pytanie prawne należało udzielić odpowiedzi wyżej wskazanych.