C 262/50

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Lisiewski; Sędziowie: dr J. Marowski, dr J. Jodłowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Adama K. przeciwko Annie K. o rozwód, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej pozwanej na wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 30 stycznia 1950 r., skargę kasacyjną oddalił.Uzasadnienie faktyczneW pozwie wniesionym dnia 14 grudnia 1948 r. do Sądu Okręgowego w Warszawie powód Adam K. żądał orzeczenia rozwodu małżeństwa swego z pozwaną Anną K. zawartego dnia 15 października 1922 r. Powód podaje w pozwie oraz w uzupełniającym piśmie procesowym z dnia 14 stycznia 1949 r., iż pożycie małżeńskie stron było od razu po ślubie burzliwe, że pozwana już w pierwszych miesiącach małżeństwa zdradzała go, że dnia 30 marca 1923 r. pozwana wraz ze swym bratem pobiła powoda powodując uszkodzenie ciała, że od tej chwili strony nie żyją ze sobą i że w dniu 2 marca 1925 r. powód otrzymał wyrok separacyjny z winy pozwanej. Na tej zasadzie powód wnosi o orzeczenie rozwodu z winy pozwanej. Strony dzieci nie mają (...).Sąd Okręgowy, po przesłuchaniu świadków z powołania obu stron, wyrokiem z dnia 11 sierpnia 1949 r. orzekł zgodnie z żądaniem pozwu.Na skutek skargi apelacyjnej pozwanej Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 30 stycznia 1950 r. wyrok Sądu Okręgowego zmienił i orzekł rozwód małżeństwa z winy obu stron.Sąd Apelacyjny uznał, że rozkład pożycia stron ma charakter trwały, ustalając, że w czasie pożycia małżeńskiego pozwana razem ze swym bratem pobiła powoda i że obroniła go wówczas policja; skutki pobicia były bardzo poważne, a mianowicie powód odniósł obrażenia głowy, stracił przytomność, miał krwotoki i nie mógł nawet jeść o własnych siłach. Zaraz po tym pobiciu, które miało miejsce w 1923 r., powód opuścił żonę i zamieszkał u Zofii G., a w dwa miesiące potem, zamieszkał z Z., z którą do dziś żyje w konkubinacie.Sąd Apelacyjny ustalił, że wkrótce po opuszczeniu żony powód spowodował orzeczenie przez sąd konsystorski separacji wieczystej małżonków z winy pozwanej, przy czym w uzasadnieniu tego orzeczenia wspomniano pobicie powoda przez pozwaną i niewłaściwe prowadzenie się pozwanej z żołnierzami. Wprawdzie posiadany przez powoda egzemplarz orzeczenia sądu konsystorskiego spalił się podczas działań wojennych, jednak istnienie orzeczenia tego i jego treść ustalił Sąd Apelacyjny na podstawie zeznań świadków, którzy czytali wyrok ten przed 1939 r.Sąd Apelacyjny uznał, że nie zostało udowodnione, ażeby pozwana po zawarciu małżeństwa zdradzała męża.W dalszym ciągu Sąd Apelacyjny uznał, że skoro powód wystąpił z pozwem o rozwód w 1948 r., to na mocy art. XVI § 2 przep. wpr. pr. małż. utracił on możność żądania rozwodu z powodu cudzołóstwa i ciężkich zniewag, skoro już upłynęły terminy z art. 24 pkt 1) i 2) pr. małż.Powód, może w niniejszej sprawie powołać się tylko na fakt targnięcia się przez pozwaną na jego życie, gdyż tak, zdaniem Sądu Apelacyjnego, ze względu na poważne skutki, należy zakwalifikować pobicie go przez żonę. Sąd Apelacyjny miał także na względzie, że małżonkowie stali się dla siebie nawzajem obcymi, że w czasie rozłąki trwającej kilkadziesiąt lat zniknęły zupełnie więzy przywiązania, zaufania i lojalności, jakie są niezbędne w każdym małżeństwie, i że stronom pozostała tylko pamięć ostatnich przykrych chwil poprzedzających rozstanie. Dowodem istnienia tego stanu są wnioski pozwanej o orzeczenie rozwodu z winy męża.Sąd Apelacyjny przyjął, że powód także przyczynił się do powstania rozkładu pożycia małżeńskiego, gdyż w ciągu dwóch miesięcy po opuszczeniu żony założył sobie "de facto" nową rodzinę, przez co uniemożliwił ewentualne pogodzenie się z żoną, co wprawdzie było mało prawdopodobne, ale jednak mogło nastąpić.Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarża pozwana, która w skardze kasacyjnej wnosi o zmianę tego wyroku i orzeczenie rozwodu z winy powoda oraz o zasądzenie od powoda na jej rzecz tytułem utrzymania po 3.000 zł miesięcznie bądź też o uchylenie zaskarżonego wyroku i odesłanie sprawy do Sądu Okręgowego. Skarżąca zarzuca obrazę art. 24 i 26 pr. małż. (...)Uzasadnienie prawneRozpoznając skargę kasacyjną Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Apelacyjny ustalił, iż wyrokiem sądu konsystorskiego orzeczona była "separacja wieczysta" małżeństwa stron z winy pozwanej. Ustalenia tego skarżąca nie kwestionuje. W świetle zaś aktualnie obowiązującego prawa ustalenie to ma znaczenie decydujące dla rozstrzygnięcia sprawy.W myśl art. XIII § 2 przep. wpr. kod. rodz. (ustawa z dnia 27 czerwca 1950 r. Dz. U. R. P. nr 34, poz. 309), jeżeli przed dniem 1 stycznia 1946 r. orzeczone było rozłączenie małżeństwa na czas nieograniczony, sąd na żądanie jednego z małżonków orzeknie rozwód. W świetle tego przepisu orzeczenie rozwodu małżeństwa rozłączonego jest w razie żądania jednego z małżonków obligatoryjne, chyba że interes społeczny temu się sprzeciwia. Przepis powyższy, który wszedł w życie z dniem 1 października 1950 r., nie obowiązywał wprawdzie jeszcze w momencie wyrokowania przez Sąd Apelacyjny, jednak z uwagi na to, że jest on normą prawa materialnego regulującą obecnie stosunki prawne małżeństw rozłączonych sądownie, obejmuje on również stosunki istniejące przed jego wejściem w życie i dlatego Sąd Najwyższy przy ocenie rozstrzygnięcia sprawy przez Sąd Apelacyjny przepis ten uwzględnił i rozpatrzył sprawę pod jego kątem widzenia.Ustalony przez sądy meriti stan faktyczny sprawy wypełnia dyspozycję art. XIII § 2 przep. wpr. kod. rodz. Już w 1923 r. sąd konsystorski (a więc sąd właściwy z mocy przepisów prawa o małżeństwie z 1836 r.) orzekł "separację wieczystą", tj. rozłączenie małżeństwa stron na czas nieograniczony.Wprawdzie ustalenia Sądu Apelacyjnego w tej mierze opierają się nie na samym wyroku sądu konsystorskiego, który to wyrok spalił się, ale nie ma przeszkód, aby w razie spalenia, zniszczenia czy zaginięcia wyroku sądu konsystorskiego treść jego ustalić na podstawie innych dowodów. Skoro zatem Sąd Apelacyjny ustalił treść wyroku sądu konsystorskiego na podstawie zeznań świadków, którzy wyrok ten czytali, a którym dał wiarę, skarżąca zaś nie tylko niczym ustaleń tych nie podważa, lecz nawet ich nie kwestionuje, to ustalenia te jako dokonane niewadliwie są decydujące dla przyjęcia, że w sprawie zachodzi pierwsza z przesłanek przewidzianych przez art. XIII § 2 przep. wpr. kod. rodz., a mianowicie fakt orzeczenia rozłączenia małżeństwa stron na czas nieograniczony przed dniem 1 stycznia 1946 r.Sąd Apelacyjny ustalił również, co zresztą jest niesporne w sprawie, że strony nie wznowiły pożycia małżeńskiego po orzeczeniu rozłączenia ich małżeństwa przez sąd konsystorski. Ponieważ zaś w okolicznościach sprawy nie można dopatrzyć się żadnych momentów, które ze względu na interes społeczny mogłyby przemawiać przeciwko orzeczeniu rozwodu stron, przeto w świetle art. XIII § 2 przep. wpr. kod. rodz. orzeczenie rozwodu małżeństwa stron jest uzasadnione. Wyrok Sądu Apelacyjnego, o ile orzeka rozwód, jest więc w każdym razie w ostatecznym wyniku zgodny z obowiązującym obecnie prawem, co czyni zbędnym rozpatrywanie zarzutów skargi kasacyjnej, o ile zmierzają one do podważenia zasadności orzeczenia rozwodu.W tym stanie rzeczy rozważenia wymaga jedynie kwestia orzeczenia o winie. Stosownie do art. XIII § 2 przep. wpr. kod. rodz., który nakazuje stosować art. 31 kod. rodz., sąd orzekając rozwód małżeństwa, które było rozłączone przed dniem 1 stycznia 1946 r. na czas nieograniczony, obowiązany jest orzec, czy i który z małżonków ponosi winę rozwodu. Rozumieć przy tym należy, że sąd powszechny i w tym przypadku orzeka o winie samodzielnie i nie jest w tej mierze związany orzeczeniem sądu konsystorskiego, który orzekł rozłączenie małżonków na terenie mocy obowiązującej pr. o małż. z 1836 r. Wprawdzie art. XIII przep. wpr. kod. rodz. nie zawiera w tej mierze wyraźnej dyspozycji tak jak np. art. IV § 2 przep. wpr. kod. rodz., ale brak wyraźnej normy nie może być rozumiany w tym sensie, aby sąd powszechny orzekając rozwód małżeństwa poprzednio separowanego orzeczeniem sądu konsystorskiego miał być związany orzeczeniem tego sądu w kwestii winy stron. Nie przesądzając kwestii, czy i w jakim zakresie sąd powszechny orzekając rozwód małżeństwa separowanego może być związany orzeczeniem w przedmiocie winy, o ile orzeczenie orzekające rozłączenie małżonków pochodzi od sądu powszechnego (na terenie województw południowych i zachodnich), uznać trzeba, że jeśli orzeczenie o rozłączeniu małżeństwa pochodzi od sądu konsystorskiego (na terenie województw centralnych i wschodnich), wówczas w związku z treścią art. 31 § 1 kod. rodz. i analogicznie do art. XV § 2 przep. wpr. kod. rodz. sąd powszechny ustala samodzielnie, czy i który z małżonków ponosi winę rozwodu. (...)