I CO 23/54

Skład orzekającyPrzewodniczący: p.o. Prezes W. Święcicki. Sędziowie: B. Dobrzański, M. Grudziński, J. Jodłowski (sprawozdawca * ), Z. Wiszniewski, Z. Resich, F. Błahuta.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów pytanie prawne wynikłe w sprawie z powództwa Ireny P. przeciwko Marianowi P. o uzgodnienie treści księgi wieczystej:"Czy skutki cywilne separacji małżonków, orzeczonej przed dniem 1 sierpnia 1946 r. pod rządem prawa o małżeństwie z 1836 r. i kod. cyw. Król. Pol. z 1825 r., utrzymują swą moc, jeżeli małżeństwo uległo następnie rozwiązaniu przez rozwód na podstawie przepisów kodeksu rodzinnego z dnia 27 czerwca 1950 r.?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Skutki cywilne rozłączenia małżonków na czas nie ograniczony, orzeczonego przed dniem wejścia w życie prawa małżeńskiego z 1945 r., wygasły z tym dniem".Uzasadnienie faktyczneUstawodawstwa dzielnicowe, obowiązujące w Polsce przed wejściem w życie prawa małżeńskiego z dnia 25 września 1945 r., przewidywały rozłączenie małżeństwa (separację), wiążąc z nim oznaczone skutki cywilnoprawne. I tak w szczególności na terenie obowiązywania kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego rozłączenie od stołu i łoża na czas nie ograniczony pociągało za sobą skutki cywilne wskazane w art. 267 w związku z art. 264-266 k.c.K.P.Prawo małżeńskie, które weszło w życie z dniem 1 stycznia 1946 r., nie przewidywało instytucji separacji małżonków. Nasuwa się przeto problem skutków cywilnych rozłączenia orzeczonego przed tą datą na podstawie przepisów poprzednio obowiązujących.Skutki cywilne zawarcia, unieważnienia lub rozwodu normuje intertemporalny przepis art. XV przep. wpr. pr. mał., stanowiąc, że do małżeństw zawartych, unieważnionych lub rozwiedzionych przed dniem 1 stycznia 1946 r. stosuje się w zakresie skutków cywilnych prawo małżeńskie z 1945 r. Jeżeli wiec w myśl art. XIV § 1 przep. wpr. pr. małż. "zawarcie, unieważnienie, rozłączenie lub rozwiązanie małżeństwa dokonane przed dniem wejścia w życie prawa małżeńskiego ocenia się według dawnego prawa", a nie - jak w wypadku z art. XV - według prawa małżeńskiego z 1945 r., to staje się wyraźne, że art. XIV § 1 przep. wpr. pr. małż. nie normuje kwestii skutków cywilnych zawarcia, unieważnienia lub rozwiązania małżeństwa, skoro kwestię tę normuje, i to z odmiennym wynikiem, przepis art. XV. Zakresu art. XIV § 1 przep. wpr. pr. małż. niepodobna byłoby nie traktować jednolicie dla każdego z wymienionych w nim stanów (zawarcie, unieważnienie, rozłączenie, rozwiązanie małżeństwa). Skoro zatem zakres ten jest niewątpliwie jednakowy dla każdego z nich, a - jak z art. XV przep. wpr. pr. małż. wyraźnie wynika - co do zawarcia, unieważnienia i rozwiązania małżeństwa nie obejmuje on kwestii skutków cywilnych, to stwierdzić trzeba, że art. XIV § 1 przep. wpr. pr. małż. nie obejmuje również kwestii skutków prawnych rozłączenia, o którym nie ma mowy w art. XV tych przepisów. Wynika stąd, że w myśl art. XIV § 1 przep. wpr. pr. małż. ocenia się według dawnego prawa wyłącznie to, czy małżeństwo zostało zawarte, unieważnione, rozłączone lub rozwiązane. Natomiast skutki prawne tych okoliczności nie wchodzą w zakres tegoż art. XIV § 1. Skoro zaś ani art. XV przep. wpr. pr. małż., ani żaden inny przepis intertemporalny nie przewiduje skutków cywilnych rozłączenia orzeczonego przed dniem 1 stycznia 1946 r., a samo prawo małżeńskie z 1945 r. nie znało tej instytucji, przyjąć trzeba, że z dniem 1 stycznia 1946 r. wygasły cywilnoprawne skutki orzeczonej poprzednio separacji.Z kolei rozważyć należy, czy stan ten uległ zmianie z dniem 1 października 1950 r., tj. z dniem wejścia w życie kodeksu rodzinnego, który również nie zna instytucji separacji małżeństwa. Na pytanie to przepisy wprowadzające kodeks rodzinny dają odpowiedź przeczącą. Wynika z nich mianowicie, co następuje:W myśl art. XI § 1 przep. wpr. kod. rodz. istnienie małżeństwa ocenia się według przepisów obowiązujących w chwili zawarcia małżeństwa. Art. XII § 1 przep. wpr. kod. rodz. głosi, że ustanie, unieważnienie lub rozłączenie małżeństwa, które nastąpiło przed dniem wejścia w życie kodeksu rodzinnego, ocenia się według przepisów prawa obowiązującego w chwili ustania, unieważnienia lub rozłączenia. Art. XIII przewiduje w § 1, że skutki prawne ustania lub unieważnienia małżeństwa, które nastąpiło przed dniem wejścia w życie kodeksu rodzinnego, ocenia się według przepisów tegoż kodeksu. Wynika stąd, że przepisy wprowadzające kodeks rodzinny unormowały intertemporalną kwestię rozłączenia małżeństwa tak samo, jak uczyniły to przepisy wprowadzające prawo małżeńskie z 1945 r.: przepisowi art. XIV § 1 przep. wpr. pr. małż. odpowiadają art. XI § 1 (zawarcie małżeństwa) i art. XII § 1 (ustanie, unieważnienie, rozłączenie małżeństwa) przep. wpr. kod. rodz., a przepisowi art. XV przep. wpr. pr. małż. odpowiada art. XIII § 1 przep. wpr. kod. rodz. Z analogicznych motywów, z których wynika zakres art. XIV § 1 przep. wpr. pr. małż., przyjąć należy, że art. XII § 1 przep. wpr. kod. rodz. nie obejmuje kwestii skutków prawnych ustania, unieważnienia lub rozłączenia małżeństwa, lecz całkowitą treścią tegoż przepisu jest jedynie to, że kwestię, czy małżeństwo ustało, zostało unieważnione lub rozłączone, poddaje on ocenie według prawa dawniejszego. Kwestię skutków normuje natomiast art. XIII § 1 przep. wpr. kod. rodz. Przepis ten określa skutki prawne ustania i unieważnienia małżeństwa, nie wymienia natomiast - tak samo jak nie czynił tego art. XV przep. wpr. pr. małż. - skutków prawnych rozłączenia, której to instytucji nie zna również i kodeks rodzinny.Tak samo jak przy wykładni analogicznych przepisów wprowadzających prawo małżeńskie z 1945 r., należy więc i tutaj stwierdzić, że z zestawienia wyżej powołanych art. XI § 1, art. XII § 1 i art. XIII § 1 przep. wpr. kod. rodz. wynika, iż rozłączenie, orzeczone w myśl dawnego prawa, nie ma żadnych skutków prawnych także i po wejściu w życie kodeksu rodzinnego. Przepisy wprowadzające ten kodeks ustanowiły dla małżonków separowanych na czas nie ograniczony tę tylko nową normę (art. XIII § 2), że na żądanie jednego z nich orzeczony zostanie rozwód, chyba że interes społeczny temu się sprzeciwia albo po orzeczeniu rozłączenia nastąpiło wznowienie pożycia małżeńskiego. W istocie rzeczy nie chodzi tu jednak o "skutki prawne" rozłączenia. Powołany art. XIII § 2 przep. wpr. kod. rodz. należy natomiast traktować jako normę szczególną uzupełniającą czasowo przepisy o rozwodzie, dopóki istnieją jeszcze separowane małżeństwa z okresu przed dniem 1 stycznia 1946 r. Niewątpliwą intencją ustawy było tu ułatwienie zlikwidowania martwych małżeństw separowanych.Tak więc wskutek wejścia z dniem 1 stycznia 1946 r. w życie prawa małżeńskiego uchylone zostały wszystkie skutki prawne rozłączenia orzeczonego poprzednio - i nie odżyły one wskutek wejścia w życie kodeksu rodzinnego. Prowadzi to do zasady prawnej wyrażonej w sentencji niniejszej uchwały.Zawarta w pytaniu przedstawionym składowi siedmiu sędziów okoliczność, że małżeństwo separowane przed dniem 1 stycznia 1946 r. zostało rozwiedzione po wejściu w życie kodeksu rodzinnego, jest w zakresie oceny skutków separacji okolicznością obojętną. Skutki te wygasły bowiem nie dopiero wskutek orzeczenia rozwodu, lecz, jak to wyżej zostało wyjaśnione, już wcześniej, a mianowicie wskutek wejścia w życie prawa małżeńskiego z 1945 r. W rozważanym zakresie jest również rzeczą obojętną, czy w konkretnym wypadku niewinny małżonek separowany zrealizował uprawnienia do korzyści majątkowych z art. 267 w związku z art. 264 i 266 k.c.K.P. Kwestia ewentualnych następstw wynikających w takim wypadku z wygaśnięcia skutków prawnych separacji nie należy już do rozważanego zagadnienia.* Uzasadnienie sporządził sędzia Z. Wiszniewski.