III CZP 104/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN W. Sutkowski.Sędziowie SN: H. Ciepła, S. Dmowski, A. Gola, K. Piasecki, J. Sokołowski (sprawozdawca), K. Strzępek. SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, I. Kaszczyszyn, rozpoznał wniosek Prokuratora Generalnego PRL z dnia 22 listopada 1989 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:"Czy ważna jest umowa sprzedaży samochodu osobowego oraz umowa zawierająca przyrzeczenie sprzedaży w przyszłości takiego samochodu, nabytego przez podmiot wymieniony w § 2 pkt 2 uchwały nr 3 Rady Ministrów z dnia 23 stycznia 1989 r. w sprawie sprzedaży samochodów osobowych w latach 1989-1992 (M.P. Nr 1, poz. 3) w trybie wymienionego przepisu, zawarta pomiędzy takim podmiotem a pracownikiem z powołaniem się na § 1 pkt 2 zarządzenia Ministra Transportu, Żeglugi i Łączności z dnia 9 maja 1989 r. w sprawie używania samochodu osobowych, motocykli i motorowerów do celów służbowych (M.P. Nr 16, poz. 117), z pominięciem przetargu?"podjął następującą uchwałę:Umowa sprzedaży lub przyrzeczenia sprzedaży samochodu osobowego nabytego przez podmiot wymieniony w § 2 ust. 2 uchwały nr 3 Rady Ministrów z dnia 23 stycznia 1989 r. w sprawie sprzedaży samochodów osobowych w latach 1989-1992 (M.P. Nr 1, poz. 3) i w trybie w niej określonym, zawarta między tym podmiotem a jego pracownikiem, jest nieważna (art. 58 § 1 k.c.). Uzasadnienie faktyczneZagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu do wyjaśnienia wiąże się z wykładnią przepisów dwóch aktów normatywnych: uchwały nr 3 Rady Ministrów z dnia 23 stycznia 1989 r. (M.P. Nr 1, poz. 3) i zarządzenia Ministra Transportu, Żeglugi i Łączności z dnia 9 maja 1989 r. (M.P. Nr 16, poz. 117).Sformułowanie zagadnienia i uzasadnienia przyczyn powyższych wątpliwości leżących u jego podstaw wskazuje na założenie przez wnoszącego o podjęcie uchwały, że nie mają zastosowania przepisy innych aktów prawnych, dotyczące sprzedaży samochodów osobowych przez podmioty wymienione w § 2 ust. 2 uchwały nr 3 Rady Ministrów z dnia 23 stycznia 1989 r. W konsekwencji rozważania uwzględniają to założenie. Strony zawierające umowę mogą w zasadzie powołać do życia mocą swej woli stosunek zobowiązaniowy, jaki im odpowiada. Ogół unormowań kodeksu cywilnego w zakresie poświęconym zobowiązaniom zachował tę zasadę swobody umów jako kierunkową w dziedzinie stosunków obrotu. Istnieją jednak granice swobody stron, ujęte szerzej w przepisach księgi pierwszej kodeksu, a znajdujące szczegółowy wyraz zwłaszcza w innych przepisach, m.in. w przepisach ustaw szczególnych. Mianowicie z treści art. 58 § 1 i 2 k.c. trzeba wyprowadzić ogólną tezę, że zakaz pewnych umów, czy postanowień umownych, ogranicza swobodę stron, ilekroć miałaby ona naruszać bezwzględnie obowiązujące przepisy ustawy, czy zasady współżycia społecznego. Wprawdzie w ostatnim okresie można zaobserwować liberalizację stosunków obrotu w zakresie podmiotów zwanych uspołecznionymi, nie doprowadziła ona jednak do pełnej realizacji formuły, że dozwolone jest wszystko, co nie jest zabronione. Bezwzględne związanie podmiotów uspołecznionych, a zwłaszcza jednostek państwowych, w dalszym ciągu utrzymuje się w obrocie, w którym występują istotne odchylenia od zasady swobody umów. We wniosku o podjęcie uchwały Prokurator Generalny przedstawia wątpliwości, czy ważna jest umowa sprzedaży zawarta przez kontrahentów z powołaniem się na § 1 pkt 2 zarządzenia Ministra Transportu, Żeglugi i Łączności z dnia 9 maja 1989 r. W istocie chodzi jednak o to, czy przedmiotowa umowa jest ważna jako umowa sprzedaży, niezależnie od tego, do jakiego przepisu odwołały się strony. Czy więc jest zgodna z bezwzględnie obowiązującymi przepisami ustawy, zasadami współżycia społecznego, albo zasadami ustroju i celami Rzeczypospolitej Polskiej (art. 4 i 58 k.c.). Wątpliwości składającego wniosek wywołuje zwłaszcza pominięcie przed zawarciem umowy przeprowadzenia przetargu, przewidzianego w uchwale nr 3 Rady Ministrów z dnia 23 stycznia 1989 r. i stanowiącego podstawowy tryb nabycia samochodu osobowego przez osoby fizyczne. Uchodzi jednak jego uwagi, że podmioty z § 2 ust. 2 tej uchwały nie muszą być tożsame z jednostkami obowiązkowo pośredniczącymi w obrocie samochodami osobowymi, bądź wyspecjalizowanymi jednostkami handlu tymi samochodami (§ 6 uchwały).Wymieniona uchwała, pod której rządem (od dnia 28 stycznia do dnia 31 grudnia 1989 r.) obowiązywał przepis § 1 pkt 2 zarządzenia Ministra Transportu, Żeglugi i Łączności z dnia 9 maja 1989 r. (od dnia 23 maja do dnia 20 października 1989 r.), regulowała sprzedaż samochodów osobowych w latach 1989-1992. Sprzedaż ta była objęta obowiązkowym pośrednictwem w obrocie (§ 3). Uchwała ta została uchylona uchwałą nr 179 Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1989 r. w sprawie sprzedaży samochodów osobowych objętych obowiązkowym pośrednictwem w obrocie (M.P. Nr 44, poz. 351). Jak z tego wynika system sprzedaży samochodów osobowych objęty został reglamentacją przez Radę Ministrów. Nastąpiło to w granicach ustawowego upoważnienia, które w odniesieniu do obu uchwał (nr 3 i nr 179) płynęło z art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o planowaniu społeczno-gospodarczym (Dz. U. z 1987 r. Nr 4, poz. 26 ze zm.), a do uchwały nr 179 także z art. 384 k.c. W hierarchii aktów prawnych uchwałom tym trzeba zatem przypisać walor ustawy. Brak podstaw do kwestionowania mocy obowiązującej ich treści normatywnej, przy czym zawarte w nich przepisy mają moc bezwzględnie obowiązującą. Inaczej mówiąc, sprzedaż samochodów, której dotyczy uchwała nr 3 z dnia 23 stycznia 1989 r., mogła dojść do skutku w trybie w niej ustalonym, wiązała ona bowiem określone podmioty z pierwszeństwem przed przepisami kodeksu cywilnego, gdyż zawierała przepisy szczególne. Ustawodawca wyszedł z założenia, że interesy gospodarki i inne względy o charakterze społeczno-gospodarczym wymagają wprowadzenia w określonym przedziale czasu odmiennego od wynikającego z norm ogólnych uregulowania sprzedaży samochodów osobowych. Sprzedaż tych samochodów poddana została przez ustawodawcę reglamentacji prawnej nie tylko w omawianych uchwałach. Reglamentacja taka zawarta jest także np. w zarządzeniu Ministra Komunikacji z dnia 26 listopada 1982 r. w sprawie rozporządzenia przez jednostki gospodarki uspołecznionej zbędnymi pojazdami samochodowymi (M.P. Nr 28, poz. 250). W uchwale z dnia 20 maja 1984 r. III CZP 16/84 (OSNP 1984, z. 12, poz. 214) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że umowa sprzedaży przez jednostkę gospodarki uspołecznionej osobie fizycznej zbędnego samochodu osobowego, zawarta bez przeprowadzenia publicznego przetargu (§ 10 ust. 1 zarządzenia Ministra Komunikacji z dnia 14 kwietnia 1972 r. w sprawie rozporządzenia przez jednostki gospodarki uspołecznionej zbędnymi pojazdami samochodowymi i przyczepami - M.P. Nr 26, poz. 148) jest nieważna (art. 58 § 1 k.c.).Pogląd ten zachował aktualność pod rządem powołanego wyżej zarządzenia Ministra Komunikacji z 1982 r., ze względu na podobieństwo zawartego w nim uregulowania do regulacji w zarządzeniu z dnia 14 kwietnia 1972 r. Prokurator Generalny wskazuje na wątpliwości, czy § 1 pkt 2 zarządzenia Ministra Transportu, Żeglugi i Łączności z dnia 9 maja 1989 r. może stanowić podstawę zawarcia umowy sprzedaży, o jaką chodzi w przedstawionym zagadnieniu, lub umowy "przyrzeczenia" takiej sprzedaży. Oczywiście, przecząca odpowiedź na pierwszą z tych wątpliwości przesądza także o odpowiedzi na drugą, gdyż uprawniony (wierzyciel) z umowy przedwstępnej (tak bowiem trzeba zakwalifikować to przyrzeczenie) nie może w drodze przymusu doprowadzić do zawarcia przyrzeczonej, nieważnej umowy. Treścią ważnej umowy przedwstępnej nie może być zobowiązanie się do zawarcia w przyszłości oznaczonej umowy stanowczej, która z mocy prawa byłaby nieważna. Wymienione zarządzenie w zakresie przedmiotowym reguluje używanie samochodów osobowych, motocykli i motorowerów do celów służbowych. Konsekwentnie, żaden z jego przepisów nie dotyczy kwestii sprzedaży tych pojazdów. Zastosowanie wszystkich sposobów wykładni § 1 pkt 2 zarządzenia prowadzi do zgodnego wniosku, że jego hipoteza zakłada, iż pojazd pozostaje własnością jednostki wymienionej w § 1 także po oddaniu go do używania pracownikowi na podstawie umowy zawartej zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego. Nie może to zatem być umowa obrotu cywilnoprawnego zobowiązującego do przeniesienia własności tego samochodu i wydania go (umowy sprzedaży). Do skutecznego zawarcia takiej umowy mogło bowiem dojść z uwzględnieniem przepisów szczególnych zawartych w uchwale nr 3 Rady Ministrów z dnia 23 stycznia 1989 r. Kwestia sprzedaży pojazdu zatem pozostaje poza zasięgiem treści normatywnej przepisów zarządzenia. Przepisy omawianych aktów prawnych nie dają żadnych podstaw do wniosku, że w zarządzeniu Ministra Transportu, Żeglugi i Łączności z dnia 9 maja 1989 r., dotyczącym używania samochodów osobowych do celów służbowych, przewidziany został odrębny sposób (tryb) nabycia takiego samochodu przez pracownika z pominięciem wszystkich innych przepisów reglamentujących możliwość zawarcia umowy o przeniesienie własności. Słusznie przeto sugeruje przedstawiający zagadnienie prawne, że praktyka jednostek gospodarczych oraz budżetowych, które przekazały zakupione w 1989 r. w trybie bezprzetargowym samochody osobowe do używania swym pracownikom, zobowiązując się w zawartych umowach do korzystnej dla pracowników sprzedaży samochodów często po krótkich okresach oczekiwania lub natychmiast po przejęciu przez pracowników samochodów w używanie, nie miała podstawy w § 1 pkt 2 zarządzenia z dnia 9 maja 1989 r. w zakresie dotyczącym sprzedaży. Dotychczasowe rozważania bowiem prowadzą do konkluzji, że była ona sprzeczna z tymi przepisami prawa, zawartymi przykładowo w uchwale nr 3 Rady Ministrów z dnia 23 stycznia 1989 r., które normowały sprzedaż samochodów osobowych objętych obowiązkowym pośrednictwem w obrocie. O taką sprzedaż chodzi w zagadnieniu prawnym. Paragraf 1 pkt 2 zarządzenia Ministra Transportu, Żeglugi i Łączności z dnia 9 maja 1989 r. nie dotyczy kwestii sprzedaży samochodu osobowego pracownikowi, pozostawał więc obojętny przy ocenie praw pracownika do nabycia samochodu osobowego, płynących z przepisów reglamentujących sprzedaż takich samochodów. W konsekwencji powyższych rozważań Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne jak w sentencji uchwały.