III CZP 12/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: R. Czarnecki, E. Mielcarek.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Marii P. i Jana P. o dział spadku, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy - Ośrodek w Toruniu postanowieniem z dnia 4 grudnia 1970 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w postanowieniu orzekającym o dziale spadku lub o zniesieniu współwłasności sąd może na zgodny wniosek osób zainteresowanych w miejsce należnej spłaty ustanowić dożywocie i zarządzić jego zabezpieczenie przez wpis do księgi wieczystej?",uzupełniając uchwałę z dnia 5 kwietnia 1971 r., postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Jeżeli w postanowieniu orzekającym o dziale spadku lub o zniesieniu współwłasności sąd na zgodny wniosek osób zainteresowanych przyznał należne spłaty w postaci dożywotnich świadczeń w naturze, świadczenia te mogą być zabezpieczone przez wpis do księgi wieczystej (dział III). Uzasadnienie faktyczneW uchwale z dnia 5.IV.1971 r. Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że w postanowieniu orzekającym o dziale spadku lub o zniesieniu współwłasności Sąd może na zgodny wniosek osób zainteresowanych przyznać należne spłaty w postaci dożywotnich świadczeń w naturze.W uzasadnieniu tej uchwały wyjaśniono m.in., że jeżeli chodzi o formy zastępujące spłatę, możliwe byłoby zastosowanie w drodze analogii art. 908 k.c. i przyznanie uprawnionemu odpowiednich świadczeń w naturze.Sądowi Wojewódzkiemu jednak nasunęła się wątpliwość, czy tego rodzaju forma spłat spadkowych może być zabezpieczona przez wpis do księgi wieczystej.Na to pytanie należy udzielić odpowiedzi twierdzącej. Zgodnie z art. 212 § 3 k.c., jeżeli ustalone zostały dopłaty lub spłaty, sąd oznaczy termin i sposób ich uiszczenia, wysokość i termin uiszczenia odsetek, a w razie potrzeby także sposób ich zabezpieczenia. Przepis ten więc przewiduje możliwość zabezpieczenia przez sąd należnych spłat z tytułu zniesienia współwłasności lub działu spadku. Jednakże o zabezpieczeniu powinien sąd orzec wtedy, gdy brak zabezpieczenia mógłby narazić uprawnionego na niemożność zaspokojenia roszczenia. Sposoby zabezpieczenia mogą być różne, np. w wypadku zniesienia współwłasności nieruchomości - ustanowienie hipoteki.Możliwe byłoby też ujawnienie prawa do dopłat lub spłat w księdze wieczystej na zasadzie art. 290 prawa rzeczowego, utrzymanego w mocy przez przepisy wprowadzające kodeks cywilny.Stosownie do tego przepisu mogą być ujawnione w księdze wieczystej prawa i roszczenia osobiste jedynie w wypadkach w ustawie przewidzianych. Artykuł 292 pr. rzecz. nie wymienia roszczeń z tytułu spłat i dopłat. Również inne przepisy nie przewidują ujawnienia takiego roszczenia w księdze wieczystej. Niemniej jednak, skoro art. 212 § 3 k.c. nakłada na sąd obowiązek m.in. określenia sposobu zabezpieczenia spłat i dopłat, należy w drodze analogii sięgnąć do sposobów przewidzianych w prawie dla innych roszczeń. Jednym z takich sposobów jest ujawnienie roszczeń w drodze wpisu w księdze wieczystej, przewidziane w art. 290 pr. rzecz.Z tych względów, uzupełniając uchwałę, udzielono odpowiedzi jak w sentencji.