III CZP 17/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl (sprawozdawca). Sędziowie: B. Łubkowski, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Heleny W. przy uczestnictwie: 1) Wincentego C., 2) Kazimierza C., 3) Feliksa C. i 4) Jana C. o stwierdzenie nabycia spadku, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 15 lutego 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy zmiana w pojęciu nieruchomości rolnej wprowadzona w § 1 ust. 3 rozp. RM z dnia 23 grudnia 1971 r., zmieniającego rozp. RM z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych (...) (jedn. tekst: Dz. U. z 1970 r. Nr 24, poz. 199), zmienia sytuację prawną tych dziedziców gospodarstwa rolnego, którzy w chwili otwarcia spadku zachowali prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego na tej podstawie, że prowadzili własne gospodarstwo o obszarze nie przekraczającym 0,5 ha?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Paragraf 1 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1971 r., zmieniającego rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 37, poz. 332) nie zmienia sytuacji prawnej tych spadkobierców, którzy w chwili otwarcia spadku zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego na tej podstawie, że prowadzili własne gospodarstwo rolne o obszarze łącznym przekraczającym 0,2 ha, lecz mniejszym niż 0,5 ha. Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 29.XI.1971 r. Sąd Powiatowy stwierdził, że spadek po Andrzeju C., zmarłym w dniu 13.I.1970 r., nabyły jego dzieci: Helena W., Wincenty C., Kazimierz C., Feliks C. i Jan C. po 1/5 części, a gospodarstwo pozostałe w spadku po tymże zmarłym dziedziczą: Helena W., Wincenty C., Kazimierz C. i Feliks C. po 1/4 części.Sąd Powiatowy pominął przy dziedziczeniu gospodarstwa rolnego po Andrzeju C. uczestnika Jana C., który posiada nieruchomość o obszarze 0,12 ha i nie jest rolnikiem.Postanowienie Sądu Powiatowego zaskarżył Jan C. rewizją.Sąd Wojewódzki, rozpoznając rewizję uczestnika Jana C., postanowieniem z dnia 15.II.1972 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 § 1 k.p.c. do rozstrzygnięcia wyżej wymienione pytanie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, udzielając na to pytanie odpowiedzi objętej sentencją niniejszej uchwały, zważył, co następuje:W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że o zastosowaniu właściwych przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych decyduje charakter nieruchomości w chwili otwarcia spadku (por. m.in. uchwałę pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 15.XII.1969 r., zawierającą wytyczne w sprawach o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne).Jeżeli więc nieruchomość miała charakter nieruchomości rolnej w chwili otwarcia spadku, a później ten charakter utraciła, to ta okoliczność nie może spowodować zmiany w zakresie dziedziczenia i do spadku są powołani tylko spadkobiercy uprawnieni do dziedziczenia gospodarstwa; również odwrotnie: jeżeli dana nieruchomość nie miała charakteru nieruchomości rolnej w chwili śmierci spadkodawcy, a w okresie późniejszym taki charakter uzyskała, to okoliczność ta także nie powoduje żadnych zmian w zakresie kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia.Pojęcie nieruchomości rolnej zostało, na mocy delegacji ustawowej zawartej w § 3 art. 160 k.c., podane w rozporządzeniu wykonawczym Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 45, poz. 304). Rozporządzanie to zostało znowelizowane po raz pierwszy w 1970 r. (Dz. U. Nr 18, poz. 150) i po raz drugi w dniu 23.XII.1971 r. (Dz. U. Nr 37, poz. 332). Wśród dokonanych zmian mogłaby mieć znaczenie przy rozstrzyganiu niniejszego zagadnienia zmiana dotycząca podwyższenia dolnej granicy obszaru, przy zaliczaniu danej nieruchomości do nieruchomości rolnych, z 0,2 ha do 0,5 ha oraz określenia chwili, z której nadejściem nieruchomość rolna traci swój dotychczasowy charakter.Zmiana ta jednak, jak to wyżej wskazano, nie ma mocy wstecznej. Jeżeli więc w skład spadku, który otwarł się przed dniem 31.XII.1971 r., wchodzi nieruchomość rolna o powierzchni od 0,2 do 0,5 ha, to jej charakter nie może ulec zmianie, mimo że w chwili wydawania postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku - w świetle obecnie obowiązujących przepisów - utraciłaby swój charakter nieruchomości rolnej.Zasada ta wynika m.in. z treści § 3 wymienionego rozporządzenia, które weszło w życie z dniem jego ogłoszenia, tj. z dniem 31.XII.1971 r.Wprawdzie według art. 2 § 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. zmieniającej kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252) do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem wejścia w życie wymienionej ustawy stosuje się przepisy kodeksu cywilnego w brzmieniu nadanym tą ustawą, chyba że przed tym dniem nastąpił już dział spadku, ale zmiany te dotyczą przesłanek podmiotowych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, nie mogą zaś dotyczyć - wobec braku wyraźnego przepisu prawnego - przedmiotu dziedziczenia.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy udzielił na postawione pytanie odpowiedzi jak w sentencji uchwały.