III CZP 19/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: H. Dąbrowski, W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Czesława P. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat w S. o odszkodowanie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Suwałkach postanowieniem z dnia 26 listopada 1980 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy przewidzianego w § 28 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń budynków oraz mienia w gospodarstwach rolnych (Dz. U. Nr 49, poz. 303) obowiązku zarejestrowania powstałego gospodarstwa rolnego w urzędzie gminy - od którego uwarunkowana jest odpowiedzialność PZU za szkody - dopełnić skutecznie może tylko właściciel (bądź posiadacz gospodarstwa rolnego) czy też osoba trzecia, a w szczególności sołtys, przed którym została zawarta umowa poddzierżawy, w wyniku której utworzone zostało nowe gospodarstwo rolne?2. W razie pozytywnej odpowiedzi na pytanie pierwsze: jakie są skutki zaniechania sołtysa, w szczególności zaś czy zaniedbanie sołtysa uzasadnia wypłatę przez PZU poszkodowanemu odszkodowania za zniszczone w czasie pożaru budynku mienie ruchome?"podjął następującą uchwałę:Przewidziany w § 28 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń budynków oraz mienia w gospodarstwach rolnych (Dz. U. Nr 49, poz. 303) obowiązek zarejestrowania w urzędzie gminy gospodarstwa rolnego, powstałego w wyniku umowy poddzierżawy części gospodarstwa, od czego uzależniona jest odpowiedzialność Państwowego Zakładu Ubezpieczeń za szkody, obciąża posiadacza (poddzierżawcę) tego gospodarstwa; obowiązek ten nie ciąży na sołtysie, jeżeli nawet jest on obecny przy sporządzaniu umowy poddzierżawy.Uzasadnienie faktyczneW dniu 18.X.1978 r. ojciec powoda Czesława P. przekazał Państwu - w zamian za rentę - swoje gospodarstwo rolne wraz z budynkami. Mimo przekazania zarówno ojciec, jak i powód z rodziną nie opuścili zabudowań, lecz zajmowali je nadal. Skarb Państwa wydzierżawił przejęte od ojca powoda gospodarstwo rolne Romualdowi D., ten zaś umową sporządzoną na piśmie w obecności sołtysa poddzierżawił - bez zgody wydzierżawiającego Skarbu Państwa - część gospodarstwa o powierzchni 3,55 ha powodowi Czesławowi P. Fakt zawarcia umowy poddzierżawy nie został zgłoszony w urzędzie gminy i w związku z tym gospodarstwo w wyniku umowy poddzierżawy nie zostało w tym urzędzie zarejestrowane. W dniu 18.X.1979 r. spłonął dom, w którym mieszkał powód, i znajdujące się w nim jego ruchomości oszacowane przez powoda na kwotę 100.000 zł. Państwowy Zakład Ubezpieczeń odmówił wypłaty powodowi odszkodowania za zniszczone mienie, powołując się na § 28 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń budynków oraz mienia w gospodarstwach rolnych (Dz. U. Nr 49, poz. 303), stanowiący, że odpowiedzialność PZU za mienie ruchome rozpoczyna się z dniem zarejestrowania gospodarstwa rolnego w urzędzie gminy, powód zaś nie dopełnił obowiązku rejestracji poddzierżawionego gospodarstwa.Po uprawomocnieniu się decyzji odmawiającej wypłaty powód wystąpił przeciwko PZU z powództwem o zasądzenie kwoty 100.000 zł. Sąd Rejonowy w Suwałkach oddalił powództwo, podzielając pogląd pozwanego PZU odnośnie do braku podstaw do wypłaty odszkodowania za zniszczone w czasie pożaru mienie.Sąd Wojewódzki w Suwałkach, rozpoznając rewizję powoda od wyroku Sądu Rejonowego, przedstawił Sądowi Najwyższemu - w trybie art. 391 k.p.c. - do rozstrzygnięcia przytoczone wyżej zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Jak wynika z treści uzasadnienia postanowienia przedstawiającego zagadnienie prawne, Sąd Wojewódzki przyjmuje, że w świetle § 28 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń budynków oraz mienia w gospodarstwach rolnych (Dz. U. Nr 49, poz. 303) stanowisko PZU odnośnie do tego, iż odpowiedzialność ubezpieczyciela za szkody powstałe w mieniu rozpoczyna się z dniem zarejestrowania gospodarstwa rolnego w urzędzie gminy, jest prawidłowe. Wątpliwości dotyczą tylko tego, na kim spoczywa obowiązek dokonania rejestracji gospodarstwa, a w szczególności czy obowiązek ten ciąży na sołtysie i jeżeli tak, to jakie skutki pociąga za sobą niedopełnienie przez sołtysa powyższego obowiązku w zakresie odpowiedzialności PZU. Źródła wątpliwości dopatruje się przy tym Sąd Wojewódzki w redakcji przepisów § 28 i 48 rozporządzenia; w pierwszym z tych przepisów nie wskazuje się osoby zobowiązanej do rejestracji gospodarstwa, w drugim natomiast nakłada się na właściciela nieruchomości obowiązek powiadomienia PZU "o powstaniu gospodarstwa rolnego i o każdej zmianie obszaru użytków rolnych" (§ 48 ust. 1 pkt 1 lit. b).Powołane przez Sąd Wojewódzki przepisy § 28 i 49 rozporządzenia normują różne zagadnienia. Pierwszy z nich (§ 28) zamieszczony w rozdziale regulującym ubezpieczenie mienia ruchomego określa chwilę, z jaką rozpoczyna się odpowiedzialność PZU ("z dniem zarejestrowania gospodarstwa rolnego w urzędzie gminy, a na działach o obszarze poniżej 0,5 ha - z dniem zgłoszenia rozpoczęcia budowy budynku mieszkalnego"), drugi natomiast (§ 48) zamieszczony w rozdziale normującym obowiązki właścicieli w zakresie zgłaszania mienia podlegającego obowiązkowemu ubezpieczeniu, zmian w zakresie posiadania, szkód itd., określa obowiązki właścicieli powiadamiania między innymi o wzniesieniu budynku i powstaniu gospodarstwa rolnego.O ile § 28 dotyczy tylko mienia ruchomego w gospodarstwie rolnym, przez które rozumie się między innymi zebrane plony, materiały budowlane i ruchomości domowe, a więc przedmioty, które uległy zniszczeniu w czasie pożaru (§ 26), o tyle § 48 - podobnie jak inne przepisy rozdziału VIII określającego obowiązki właścicieli - odnosi się do unormowań zawartych we wszystkich rozdziałach rozporządzenia. Wprawdzie w rozdziale VIII mówi się tylko o właścicielach gospodarstw rolnych, ale przepisy tego rozdziału odnoszą się również do posiadaczy takich gospodarstw, i to zarówno samoistnych, jak i zależnych. Wynika to z § 2 ust. 3 rozporządzenia, który stanowi, że posiadacza budynku lub mienia, które są objęte obowiązkowym ubezpieczeniem, traktuje się w stosunkach wynikających z tych ubezpieczeń na równi z właścicielem, z wyjątkiem prawa do odszkodowania z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia budynków.Zagadnienie podniesione przez Sąd Wojewódzki, czy właściciel lub posiadacz gospodarstwa musi osobiście zgłosić je do rejestracji w urzędzie gminy, nie ma w sprawie niniejszej znaczenia, skoro według prawidłowych ustaleń Sądu I instancji żadna osoba takiej czynności nie podjęła.Problem sprowadza się natomiast do tego, czy obowiązek (nie uprawnienie) zgłoszenia w urzędzie gminy gospodarstwa rolnego powstałego na podstawie umowy poddzierżawy w celu zarejestrowania spoczywa na sołtysie, jeżeli umowa poddzierżawy zostaje sporządzona w jego obecności lub z jego udziałem (sporządzenie umów nie należy do zakresu działania sołtysa, stąd też nie można mówić o sporządzeniu umowy przed sołtysem). Tylko bowiem w przypadku przyjęcia istnienia po stronie sołtysa obowiązku zgłoszenia gospodarstwa rolnego do rejestracji (której dokonuje urząd gminy) można byłoby rozważać, jakie skutki pociąga za sobą niedopełnienie przez niego tego obowiązku w stosunku do PZU (jak ujęto to w pytaniu drugim), w stosunku do Skarbu Państwa lub w stosunku do sołtysa.Do rozstrzygnięcia powyższego problemu konieczne jest rozważenie statusu sołtysa, a w szczególności czy jest on przedstawicielem władzy czy administracji państwowej. Na tak postawione pytanie należy udzielić odpowiedzi negatywnej. W świetle przepisów ustawy z dnia 25 czerwca 1958 r. o radach narodowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1975 r. Nr 26, poz. 139 z późn. zm.) sołtys nie jest organem władzy ani też administracji państwowej. Wybierany on jest przez mieszkańców sołectwa w celu rozwijania aktywności społecznej i gospodarczej w sołectwie oraz zapewnienia stałej łączności między sołectwem a gminną radą narodową i naczelnikiem gminy (art. 88), działa stosownie do wskazań zebrania wiejskiego i reprezentuje mieszkańców sołectwa wobec gminy (art. 90). Jest on więc przedstawicielem samorządu wiejskiego.Przepisy tej ustawy nie nakładają na sołtysów obowiązków, ani też nie przyznają im uprawnień reprezentowania poszczególnych mieszkańców i podejmowania w ich imieniu lub za nich określonych czynności prawnych. Obowiązek taki, a w szczególności obowiązek rejestrowania nowo powstałych gospodarstw rolnych w urzędzie gminy, nie został także nałożony na sołtysów w powołanym przez Sąd Wojewódzki rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1972 r. w sprawie zasad i trybu wyboru, zakresu działania oraz obowiązków i praw sołtysa i podsołtysa (Dz. U. Nr 49, poz. 319 z późn. zm.). Wymienienie wśród zadań sołtysa powinności współpracy z przedstawicielami PZU w sprawach ubezpieczeń majątkowych i osobowych (§ 9 ust. 1 pkt 7) nie daje podstaw do wniosku, iż z mocy tego aktu prawnego sołtys został uprawniony przez PZU do przyjmowania wniosków w sprawie rejestracji gospodarstw rolnych nowo powstałych, a jednocześnie zobowiązany do przedstawiania tych wniosków do rejestracji w urzędzie gminy. Przez współpracę w rozumieniu § 9 ust. 1 pkt 7 powołanego wyżej rozporządzenia należy rozumieć przede wszystkim udzielanie przez sołtysów informacji oraz pomocy właściwym jednostkom PZU i przedstawicielom tych jednostek wykonującym na terenie wsi określone czynności związane z ubezpieczeniem gospodarstw rolnych i ustaleniem szkód.Powyższe względy uzasadniają odpowiedź przytoczoną w sentencji uchwały.