IV CR 149/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN F. Wesely. Sędziowie SN: J. Niejadlik (sprawozdawca), C. Bieske.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Sylwestra N. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń Inspektorat w J. o zapłatę 281.011 zł, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Kielcach z dnia 20 listopada 1980 r.oddalił rewizję.Uzasadnienie faktycznePozwany Państwowy Zakład Ubezpieczeń nie kwestionował tego, że w dniu 4.IX.1979 r. pożar zniszczył powodowi ziemiopłody zebrane tak z własnych gruntów (6,8 ha), jak i z dzierżawionych użytków rolnych (8,2 ha). Przyznał również, iż odmówił wypłacenia mu - z obowiązkowego ubezpieczenia mienia w gospodarstwach rolnych - odszkodowania odpowiadającego kwocie 281.011 zł za rejgras i nietlicę, pochodzące z gruntów dzierżawionych. Według strony pozwanej bowiem uprawnionymi do tego świadczenia pozostali wydzierżawiający, bo przed pożarem w urzędzie gminy nie zarejestrowano tych gruntów jako części gospodarstwa rolnego powoda. Było jednak między stronami poza sporem, że powód w dniu 26.III.1978 r. złożył w Urzędzie Gminy w W. odpisy umów dzierżawy tudzież że na podstawie tych dokumentów właściwy funkcjonariusz zatwierdził plan przekształcenia wielokierunkowej produkcji jego aktualnego gospodarstwa rolnego (15,01 ha) w specjalistyczną produkcję nasienną.Mając na uwadze powyższe oraz to, że po tej dacie wymierzono powodowi podatek gruntowy i ściągano od niego - choć opiewającą na wydzierżawiających - składkę ubezpieczeniową także z tych 6,2 ha dzierżawionych użytków rolnych, Sąd Wojewódzki zasądził na jego rzecz od pozwanego Państwowego Zakładu Ubezpieczeń żądane odszkodowanie w kwocie 281.011 zł. W rewizji - kwestionując tak zasadę, jak i wysokość zasądzonego odszkodowania - strona pozwana wnosiła o uchylenie albo o zmianę tego wyroku i o oddalenie powództwa.Rewizja jest bezzasadna.Nie jest trafny zarzut, że - mimo braku ku temu podstaw - nakazano pozwanemu Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń świadczyć na rzecz powoda także za ziemiopłody zebrane z dzierżawionych użytków rolnych. Stosunek ubezpieczenia mienia w gospodarstwach rolnych powstaje ex lege, a z przepisów normującego je rozporządzenia wynika, że za szkodę w ziemiopłodach zebranych z takich także gruntów zakład ubezpieczeń obowiązany jest świadczyć na rzecz osoby, na którą w urzędzie gminy zostało zarejestrowane gospodarstwo rolne, obejmujące również dzierżawione grunty (§ 3 pkt 1 i § 28). Myli się jednak rewizja podnosząc, że w tej sytuacji nie można było uznać powoda za podmiot uprawniony do odszkodowania, skoro poza sporem było, że przed powstaniem wypadku ubezpieczeniowego nie ujawniono w operacie ewidencyjnym powiększenia obszaru tego gospodarstwa rolnego o 8,2 ha użytków rolnych objętych w dzierżawę. Dane wniesione przez naczelnika gminy do ewidencji gruntów i budynków ułatwiają (§ 12 ust. 2) zakładowi ubezpieczeń aktualizowanie rejestrów ubezpieczonego mienia w gospodarstwach rolnych (§ 10 ust. 1 pkt 1 i 2), ale pojęcie wpisu do tej ewidencji jest pojęciem węższym od użytego w § 28 sformułowania "zarejestrowanie gospodarstwa rolnego w urzędzie gminy". Posiadacz zależny, wywodzący swe prawa z umowy dzierżawy zawartej w formie zwykłej, nie może zostać wpisany do takiej ewidencji (§ 2 ust. 3 i 4 oraz § 23 ust. 2 pkt 6 i 7 zarządzenia MRiGK z 20 lutego 1969 r. - MP Nr 11, poz. 98), podczas gdy rozporządzenie czyni go uprawnionym do odszkodowania ubezpieczeniowego na równi z właścicielem gruntu (§ 2 ust. 3). Oznacza to, że wpisanie do rejestrów urzędu gminy, że właściciel powiększył obszar specjalistycznego gospodarstwa rolnego o grunty objęte w dzierżawę, nakłada na zakład ubezpieczeń powinność świadczenia - z obowiązkowych ubezpieczeń budynków oraz mienia w gospodarstwach rolnych (§ 28 rozp. Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. - Dz. U. Nr 49, poz. 303) - za szkody ogniowe w ziemiopłodach zebranych z dzierżawionych użytków rolnych za rzecz posiadacza tego gospodarstwa rolnego również wtedy, gdy zmiana w faktycznym władaniu tymi gruntami nie została przez naczelnika gminy ujawniona w ewidencji prowadzonej w myśl przepisów dekretu z dnia 5 lutego 1955 r. o ewidencji gruntów i budynków (Dz. U. Nr 6, poz. 32 ze zm.). Jednakże uregulowanie, stosownie do którego odpowiedzialność zakładu w każdej sytuacji warunkuje wielkość użytków wchodzących w skład zarejestrowanego gospodarstwa rolnego, kolidowałoby z odszkodowawczym charakterem ubezpieczeń majątkowych. Rozporządzenie przeto stanowi, że odpowiedzialność Państwowego Zakładu Ubezpieczeń może być ograniczona do budynków i obszaru użytków rolnych określonych w dokumencie ubezpieczenia (§ 15), gdy ubezpieczony w ciągu miesiąca od dnia otrzymania tego dokumentu nie powiadomi Zakładu, że wskazany w nim obszar użytków rolnych w gospodarstwie jest niezgodny ze stanem faktycznym (§ 48 ust. 2). Trafnie jednak Sąd Wojewódzki przyjmuje, iż ujemnymi następstwami nieuczynienia zadość temu wymaganiu nie można obciążyć powoda, skoro ziemiopłody zniszczył mu pożar powstały w 16 dniu po doręczeniu mu dokumentu ubezpieczenia, a nazajutrz po wypadku ubezpieczeniowym zgłosił on stronie pozwanej szkodę także w zbiorach z dzierżawionych gruntów. Mając na uwadze, iż Naczelnik Gminy w piśmie z dnia 26.VI.1980 r. oświadczył, że w rejestrach gospodarstw specjalistycznych (§ 3 uchwały nr 107 RM z dnia 4 sierpnia 1978 r. - MP Nr 30, poz. 108) gminy W. wpisano, iż w 1978 r. gospodarstwo rolne powoda obejmowało także owe 8,2 ha dzierżawionych użytków rolnych, można zaaprobować wniosek zaskarżonego wyroku, że strona pozwana odpowiada wobec powoda za szkody w ziemiopłodach zebranych z tych także gruntów.Trzeba się zgodzić ze stanowiskiem pozwanego Państwowego Zakładu Ubezpieczeń, iż punktem wyjścia dla określenia zakresu jego odpowiedzialności za szkody w ziemiopłodach powinna być wartość ubezpieczeniowa tego mienia, stanowiąca - według rozporządzenia (§ 22 ust. 1 i § 31) - w zasadzie górną granicę ubezpieczenia. Pominąć jednak nie można tego, że ze względu na odszkodowawczy charakter stosunku ubezpieczenia dano tu ubezpieczonemu pewien wpływ na ustalenie tej - oznaczonej na podstawie norm szacunkowych (§ 5 pkt 2 i § 9) - wartości. Może on bowiem - zgodnie z pouczeniem w dokumencie ubezpieczenia - żądać na piśmie ustalenia wartości ubezpieczeniowej w drodze oszacowania szczególnego, jeśli wskazane przez PZU jest wyższe lub niższe co najmniej o 10% od wartości rzeczywistej (§ 7). Dokumentem ubezpieczenia - doręczonym powodowi - w ogóle nie objęto ziemiopłodów uprawianych na dzierżawionych gruntach, za zbiory z tych pól przeto w każdej sytuacji należy się powodowi pełne odszkodowanie. Umieszczone w nim pouczenie nie wskazuje terminu, w jakim mógł on żądać sprawdzenia wartości ubezpieczeniowej ziemiopłodów na gruntach własnych (195.000 zł) w drodze oszacowania szczegółowego. Stąd, gdy wypadek ubezpieczeniowy nastąpił przed upływem terminu z § 48 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, a w następnym dniu powód zlikwidował u strony pozwanej pełną szkodę, to rewizja nie może skutecznie zarzucać i tego, że z naruszeniem prawa materialnego przyznano mu w zaskarżonym wyroku kwotę 281.011 zł.Rewizję strony pozwanej więc oddalono w całości (art. 387 k.p.c.).