III CZP 2/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN G. Bieniek (sprawozdawca).Sędziowie SN: H. Ciepła, K. Piasecki. SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Krystiana J. z udziałem Alfreda J., Eugenii K. i Mirosławy J. o stwierdzenie nabycia spadku po Józefie i Janinie małż. J. po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Słupsku postanowieniem z dnia 21 grudnia 1988 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy powoduje nabycie przez spadkodawcę kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego na podstawie § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 86 ze zm.):a) ukończenie rocznego zaocznego studium ekonomiki i zarządzania przedsiębiorstwami rolniczo-usługowymi, jako formy dokształcania zawodowego wprowadzonego uchwałą nr 306 Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1965 r. w sprawie podnoszenia kwalifikacji pracowników zatrudnionych w gospodarce narodowej (jedn. tekst: M. P. z 1970 r. Nr 16, poz. 133);b) ukończenie 6-miesięcznego korespondencyjnego kursu mechanizacji rolnictwa lub 8-miesięcznego korespondencyjnego kursu chemizacji rolnictwa jako formy doskonalenia zawodowego przewidzianego w zarządzeniu nr 49 Ministra Rolnictwa z dnia 2 marca 1972 r. w sprawie obowiązkowego doskonalenia kwalifikacji zawodowych pracowników zatrudnionych w jednostkach organizacyjnych podległych Ministrowi Rolnictwa lub przez niego nadzorowanych (Dz. Urz. Min. Roln. z 1972 r. Nr 2, poz. 11)?"podjął następującą uchwałę:Dowodem stwierdzającym posiadanie kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego - w rozumieniu § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 86 ze zm.) - jest także dyplom ukończenia studium ekonomiki i zarządzania przedsiębiorstwami rolniczo-usługowymi, w ramach doskonalenia zawodowego przewidzianego uchwałą nr 306 Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1965 r. w sprawie podnoszenia kwalifikacji pracowników zatrudnionych w gospodarce narodowej (jedn. tekst: M. P. z 1970 r. Nr 16, poz. 133), jak również świadectwo ukończenia 6-miesięcznego korespondencyjnego kursu mechanizacji rolnictwa lub 8-miesięcznego korespondencyjnego kursu chemizacji rolnictwa, w ramach doskonalenia zawodowego przewidzianego w zarządzeniu nr 49 Ministra Rolnictwa z dnia 2 marca 1972 r. w sprawie obowiązkowego dokształcania i doskonalenia kwalifikacji zawodowych pracowników zatrudnionych w jednostkach organizacyjnych podległych Ministrowi Rolnictwa lub przez niego nadzorowanych (Dz. Urz. Min. Roln. z 1972 r. Nr 2, poz. 11). Uzasadnienie faktyczneZgodnie z art. 1059 pkt 1 k.c. - w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 13 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. (Dz. U. Nr 11, poz. 81) - spadkobiercy dziedziczą z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli w chwili otwarcia spadku odpowiadają warunkom wymaganym do nabycia własności nieruchomości rolnej w drodze przeniesienia własności. Warunki te określa art. 160 § 1 k.c. Zgodnie z tym przepisem własność nieruchomości rolnej lub jej część może być przeniesiona na rzecz osoby fizycznej tylko wtedy, gdy nabywca:a) stale pracuje w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej;b) ma kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego.W art. 160 § 3 k.c. upoważniono Radę Ministrów do określenia w drodze rozporządzenia m.in., jakie kwalifikacje uważa się za kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Wykonując to upoważnienie ustawowe Rada Ministrów wydała rozporządzenie z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 86 ze zm.). W § 3 ust. 1 tego rozporządzenia stwierdzono, że za kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego uważa się ukończenie szkoły rolniczej, przysposobienia rolniczego lub uzyskanie tytułu kwalifikacyjnego w zawodach rolniczych. Jednakże takie określenie kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego nie usuwało w praktyce wszystkich wątpliwości powstających przy kwalifikowaniu konkretnych szkół jako szkół rolniczych, przy precyzowaniu warunków, jakie musi spełniać przysposobienie rolnicze, czy też ustalenie, w jakim trybie może nastąpić uzyskanie tytułu kwalifikacyjnego w zawodach rolniczych. Z tego też względu, przy podobnym brzmieniu § 3 powołanego rozporządzenia (przed zmianą wprowadzoną rozporządzeniem z dnia 16 listopada 1982 r. - Dz. U. Nr 37, poz. 245), Minister Rolnictwa wydał instrukcję nr 2 z dnia 25 kwietnia 1973 r. w sprawie stosowania przepisów kodeksu cywilnego dotyczących przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. Urz. Min. Roln. Nr 7, poz. 35), w której wyjaśnił bliżej, o jakie kwalifikacje chodzi. W szczególności w § 7 ust. 2 tej instrukcji wyjaśniono, że przez świadectwo ukończenia szkoły rolniczej lub przysposobienia rolniczego - stwierdzającego posiadanie kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego przez nabywcę lub spadkobiercę nieruchomości rolnej - należy rozumieć:a) świadectwo ukończenia co najmniej szkoły przysposobienia rolniczego, zasadniczej szkoły rolniczej lub ogrodniczej (co najmniej rocznej lub dwuzimowej szkoły rolniczej czy ogrodniczej);b) świadectwo lub zaświadczenie ukończenia trzech stopni przysposobienia rolniczego;c) świadectwo lub dyplom uzyskania tytułu kwalifikacyjnego uzyskanego na podstawie uchwały nr 367 Rady Ministrów z dnia 21 sierpnia 1959 r. w sprawie przyznawania robotnikom tytułów kwalifikacyjnych (M. P. Nr 76, poz. 402) w zawodzie rolnika lub innych pokrewnych, szczegółowo wymienionych w instrukcji. W praktyce okazało się, że i to wyjaśnienie nie usuwa wszystkich wątpliwości, skoro Minister Rolnictwa w piśmie z dnia 29 września 1976 r. wyjaśnił, że dowodem stwierdzającym uprawnienia (kwalifikacje rolnicze) do prowadzenia gospodarstwa rolnego jest świadectwo lub dyplom ukończenia szkoły zasadniczej, średniego studium zawodowego, technikum, policealnego studium zawodowego oraz szkoły wyższej, a także świadectwo lub dyplom uznane w trybie odrębnych przepisów za równorzędne ze świadectwami lub dyplomami ukończenia wymienionych szkół w następujących kierunkach lub specjalnościach: 1) rolnictwo (uprawa roślin i hodowla zwierząt w gospodarstwach rolnych); 2) ogrodnictwo (sadownictwo, szkółkarstwo, warzywnictwo, kwiaciarstwo, urządzanie i pielęgnacja terenów zielonych, kształtowanie terenów zieleni); 3) ochrona roślin; 4) łąkarstwo; 5) suszarnictwo; 6) hodowla roślin i nasiennictwo rolnicze; 7) hodowla zwierząt w gospodarstwach rolnych (zootechnika); 8) hodowla drobiu; 9) rybactwo stawowe, jeziorowe, rzeczne; 10) pszczelarstwo; 11) profilaktyka i lecznictwo zwierząt (weterynaria); 12) mechanizacja rolnictwa; 13) melioracje wodne; 14) ekonomika i rachunkowość gospodarstw rolnych (ekonomika produkcji i obrotu rolnego, ekonomika i organizacja rolnictwa); 15) geodezja urządzeń rolnych (akademia rolnicza, rolniczo-techniczna).Powstaje pytanie, jak na tle § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. traktować przepisy instrukcji i wyjaśnień Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej. Nie ulega wątpliwości, że jest to rodzaj wykładni dokonywanej przez naczelny organ administracji państwowej, w którego gestii leżą sprawy rolnictwa i gospodarki żywnościowej. Taki też charakter należy im przypisać w postępowaniu sądowym. Wszakże nie oznacza to, aby wyłączona była sądowa wykładnia przepisów dotyczących kształcenia zawodowego w kontekście przepisu § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. W konkretnym wypadku chodzi o przepisy uchwały nr 306 Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1965 r. w sprawie podnoszenia kwalifikacji pracowników zatrudnionych w gospodarce narodowej (jedn. tekst: M. P. z 1970 r. Nr 16, poz. 133) oraz przepisów wykonawczych do tej uchwały zawartych w zarządzeniu nr 49 Ministra Rolnictwa z dnia 2 marca 1972 r. w sprawie obowiązkowego dokształcania i doskonalenia kwalifikacji zawodowych pracowników zatrudnionych w jednostkach organizacyjnych podległych Ministrowi Rolnictwa lub przez niego nadzorowanych (Dz. Urz. Min. Roln. Nr 2, poz. 11). W § 1 uchwały nr 306 Rady Ministrów wyraźnie stwierdzono, że ustala się następujące formy dokształcania i doskonalenia kwalifikacji pracowników zatrudnionych na stanowiskach wymagających średniego i wyższego wykształcenia: kursy, kursy-seminaria, praktyki, samokształcenie kierownicze i studia podyplomowe. Taka treść § 1 omawianej uchwały wskazuje, że wymienione formy dokształcania mają na celu podniesienie (doskonalenie) kwalifikacji pracowników, przy czym chodzi o pracowników zatrudnionych na stanowiskach wymagających średniego i wyższego wykształcenia. Jeśli zatem za dowód stwierdzający posiadanie kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego uznano (w § 7 ust. 2 pkt 3 instrukcji Ministra Rolnictwa z dnia 25 kwietnia 1973 r.) świadectwo lub dyplom uzyskania tytułu kwalifikacyjnego w trybie uchwały nr 367 Rady Ministrów (co było możliwe m.in. po przepracowaniu w zawodzie przez okres równy okresowi trwania nauki zawodu i wstępnego stażu pracy), to trudno przyjąć, aby takim dowodem nie był dyplom lub świadectwo ukończenia jednej z form dokształcania i doskonalenia kwalifikacji pracowników. Chodzi oczywiście o doskonalenie kwalifikacji rolniczych lub pokrewnych, i to pracowników zatrudnionych na stanowiskach wymagających średniego lub wyższego wykształcenia. Trafność tego stanowiska potwierdza także treść wyjaśnienia Ministra Rolnictwa z dnia 29 września 1976 r. oraz fakt, że dokonane w 1982 r. zmiany w regulacji stosunków prawnych w rolnictwie w istotny sposób zliberalizowały i uprościły zasady dziedziczenia gospodarstw rolnych. Z powyższych zasad udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.