III CZP 41/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN. S. Dmowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: K. Kołakowski, T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Edwiny Ś. z udziałem Juliana G., Mirosława G. i Bronisława G. o stwierdzenie nabycia spadku po Jerzym G., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Ostrołęce postanowieniem z dnia 24 maja 1990 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy dowodem stwierdzającym posiadanie kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego - w rozumieniu § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 86 ze zm.) - jest także świadectwo ukończenia studium zawodowego o kierunku rolniczym, przewidzianego w zarządzeniu Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 31 maja 1974 r. w sprawie organizacji podstawowych studiów zawodowych (Dz. Urz. Min. Ośw. i Wych. Nr 6, poz. 35)?"podjął następującą uchwałę:Świadectwo ukończenia podstawowego studium zawodowego o kierunku rolniczym, przewidzianego zarządzeniem Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 31 maja 1974 r. w sprawie organizacji podstawowych studiów zawodowych (Dz. Urz. Min. Ośw. i Wych. Nr 6, poz. 35), nie jest dowodem stwierdzającym posiadanie kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Uzasadnienie faktyczneZgodnie z art. 1059 pt 1 k.c. - w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 13 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81) - spadkobiercy dziedziczą gospodarstwo rolne, jeżeli w chwili otwarcia spadku odpowiadają warunkom wymaganym dla nabycia własności nieruchomości rolnej w drodze przeniesienia własności. Przepis ten odsyła do normującego uprawnienia do nabycia nieruchomości rolnych art. 160 k.c. Dla rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego przedstawionego w sprawie niniejszej istotne znaczenie ma przy tym odesłanie do § 1 pkt 2 art. 160 k.c., według którego własność nieruchomości rolnej może być przeniesiona na rzecz osoby fizycznej, która ma kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego.Pojęcie kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego nie zostało ustawowo określone. Określenie tego pojęcia ustawodawca pozostawił Radzie Ministrów (art. 162 § 3 k.c. Organ ten wykonując delegację ustawową, zawartą w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 86), przyjął, że za kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego uważa się ukończenie szkoły rolniczej, przysposobienia rolniczego lub uzyskanie tytułu kwalifikacyjnego w zawodach rolniczych. To uregulowanie nie usunęło nasuwających się w praktyce wątpliwości co do kwalifikacji rolniczych poszczególnych osób i spowodowało konieczność podejmowania prób wyjaśnienia tych wątpliwości przez Ministra Rolnictwa (patrz uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego - Izby Cywilnej i Administracyjnej z dnia 20 lutego 1989 r. III CZP 2/89, OSNCP 1990, z 1, poz. 13). Brak unormowania ustawowego kwestii kwalifikacji rolniczych powoduje też przedstawianie przez Sądy Wojewódzkie - na podstawie art. 391 k.p.c. - Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnień prawnych z tej dziedziny.Udzielając - w kwestii przedstawionej w sprawie niniejszej - odpowiedzi przytoczonej w sentencji uchwały Sąd Najwyższy rozważył w pierwszej kolejności problem, czy sąd rozpoznający wniosek o stwierdzenie nabycia spadku władny jest ustalać samodzielnie, czy spadkobierca ma kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 160 § 1 pkt 2 k.c.Zdaniem Sądu Najwyższego, w aktualnym stanie prawnym - sąd rozpoznający sprawę o stwierdzenie nabycia spadku w skład którego wchodzi gospodarstwo rolne lub udział w takim gospodarstwie, przy badaniu - zgodnie z art. 670 § 2 k.p.c. - "którzy spośród spadkobierców powołanych do spadku odpowiadają warunkom przewidzianym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego", związany jest tylko unormowaniem zawartym w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r., i to w tym znaczeniu, że nie można uznać za osobę mającą kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego, osoby która nie wykaże się dowodem ukończenia szkoły rolniczej, przysposobienia rolniczego lub uzyskania tytułu kwalifikacyjnego w zawodzie rolniczym.Nie jest natomiast pozbawiony możliwości dokonywania oceny, czy wykształcenie uzyskane przez spadkobiercę odpowiada uzyskaniu wykształcenia w znaczeniu ukończenia szkoły rolniczej, przysposobienia rolniczego, czy też zdobycia tytułu kwalifikacyjnego w zawodzie rolniczym. Dla zajęcia stanowiska w tej kwestii nie ma też decydującego znaczenia, czy rodzaj uzyskanego przez spadkobiercę wykształcenia objęty był szkoleniem prowadzonym, bądź też tylko programowanym, przez Ministerstwo Rolnictwa i czy Minister Rolnictwa uznał w drodze instrukcji lub innego aktu podstawowego dany rodzaj wykształcenia za równy uzyskaniu kwalifikacji rolniczych.Przyjmując powyższe założenie Sąd Najwyższy uznał, że dla rozstrzygnięcia przedstawionego przez Sąd Wojewódzki zagadnienia nie jest istotne to, iż wykształcenie, jakie uzyskał uczestnik postępowania Bronisław G., potwierdzone świadectwem ukończenia Podstawowego Studium Zawodowego, prowadzone było nie na podstawie zarządzenia Ministra Rolnictwa, lecz zarządzenia Ministra Oświaty i Wychowania, ale to, czy szkolenie, jakie on odbył, może być uznane za zdobycie wykształcenia w jednej z form określonych w rozporządzeniu Rady Ministrów.Rozważając tę kwestię doszedł do wniosku negatywnego. Już z samego określenia szkoła rolnicza, czy też przysposobienie rolnicze, wynika, że ustawodawca (Rada Ministrów działająca w ramach delegacji ustawowej) miał na uwadze wykształcenie zdobyte po ukończeniu szkoły podstawowej i na podstawie tego minimalnego wykształcenia. Za takim wnioskiem przemawiają też wyjaśnienia Ministra Rolnictwa zawarte w instrukcjach i innych pismach (por. uchwałę SN w sprawie III CZP 2/89).Załączone do akt świadectwa wskazuje jednoznacznie na to, że uczestnik postępowania nie zdobył wykształcenia specjalistycznego rolniczego w zakresie szkolenia ponadpodstawowego, skoro w świadectwie tym stwierdza się wyraźnie, iż jest ono równoważne ze świadectwem ukończenia szkoły podstawowej. Biorąc pod uwagę treść świadectwa nie można też przyjąć, że uczestnik postępowania Bronisław G. uzyskał tytuł kwalifikacyjny w zawodzie rolniczym, skoro w świadectwie zawarta jest klauzula, iż uprawnia ono "do składania egzaminu na tytuł robotnika wykwalifikowanego w zawodzie", i to z zastrzeżeniem: "zgodnie z obowiązującymi przepisami w tym zakresie".Mając na względzie podniesione argumenty Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi ujętej w sentencji uchwały.