III CZP 20/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Policzkiewicz (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Wasilkowska, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Józefa B. i Stanisławy B. przeciwko 1) Okręgowemu Zarządowi Wodnemu w K., 2) Zakładowi Energetycznemu Okręgu Południowego w K. i 3) Hucie w K. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnień prawnych przekazanych przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 28 lutego 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"a) Czy sąd władny jest rozpoznać roszczenie o odszkodowanie za straty rolne w trybie przepisu art. 144 ust. 2 prawa wodnego (Dz. U. z 1962 r. Nr 34, poz. 158) co do przedmiotu i okresu, który nie był wymieniony we wniosku o odszkodowanie i nie był objęty decyzją władzy administracyjnej?b) Czy odszkodowanie przewidziane w art. 14 prawa wodnego (Dz. U. Nr 34, poz. 158) i na zasadach wymienionych w tym przepisie może być przyznane tylko w razie wyrządzenia szkody będącej następstwem udzielenia zezwolenia wodnoprawnego (art. 12 i 13 ustawy wodnej), czy też dotyczy również szkody wyrządzonej przed wydaniem takiego zezwolenia?"udzielił następującej odpowiedzi:1.Sąd nie jest władny rozpoznać roszczenia o odszkodowanie za straty rolne w trybie art. 144 ust. 2 prawa wodnego z 1962 r. co do terminu i okresu ich powstawania, jeżeli nie były one objęte rozstrzygnięciem organu administracji wodnej. Przy ocenie, co było przedmiotem tego rozstrzygnięcia, należy mieć na względzie, że z reguły dotyczy ono wszystkich strat istniejących w dniu wszczęcia postępowania, chyba że z decyzji o odszkodowaniu wynika co innego.2.Jeżeli potrzeba uzyskania pozwolenia wodnoprawnego na szczególne korzystanie z wód powstała dopiero w związku z wejściem w życie prawa wodnego z 1962 r., to odszkodowanie przewidziane w art. 14 tego prawa może być przyznane zarówno za straty poniesione po wydaniu, jak i przed wydaniem pozwolenia wodnoprawnego.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne wyłoniły się na tle następujących okoliczności sprawy.W związku ze spiętrzeniem wody na Wiśle stopniem w P. wystąpiło zatapianie gruntów na terenie osiedla M.Powodowie posiadają tam gospodarstwo rolne składające się z parcel L. kat. 1970/1, 1970/2, 2037/1 i 2246/2, które stanowią własność powódki Stanisławy B.Wydział Gospodarki Wodnej Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. decyzją z dnia 20.VI.1966 r. uznał istnienie związku przyczynowego pomiędzy stratami powstałymi w gospodarstwie Stanisławy B. a spiętrzeniem wody na Wiśle stopniem w P., przyznał jej odszkodowanie za straty rolne na parcelach L. kat. 1970/1 i 1970/2 w kwocie 3.840 zł oraz obciążył zapłatą odszkodowania solidarnie Hutę, Okręgowy Zarząd Wodny w K. i Zakłady Energetyczne Okręgu Południowego w K.W uzasadnieniu tej decyzji podano, że straty powstały na skutek nadmiernego nawilgocenia terenu przez przesięki wód spiętrzonych na Wiśle stopniem w P. oraz że wysokość odszkodowania została określona na podstawie opinii biegłych inż. B.M. i inż. S.Z., stanowiących część składową decyzji.Decyzja ta zapadła na wniosek Stanisławy B., jednakże w aktach administracyjnych brak jest tego wniosku.Z kolei Stanisława B. i mąż jej Józef B. wystąpili z powództwem o zasądzenie dodatkowego odszkodowania w kwocie 16.560 zł w związku ze stratami poniesionymi na wszystkich czterech parcelach ich gospodarstwa w latach 1962-1965.Sąd Powiatowy dla m. Krakowa w Krakowie wyrokiem z dnia 6.III.1968 r. oddalił powództwo, przy czym w uzasadnieniu ustalił, że powódce przyznano w postępowaniu administracyjnym odszkodowanie tylko za 1962 r., i to tylko co do dwóch parcel, a w ogóle nie przyznano go za lata 1963-1965. Biegły bowiem do spraw wodno-melioracyjnych inż. B.M., na którego opinii w tej kwestii oparta była decyzja administracyjna, uznał, że tylko w 1962 r. część gruntów powódki uległa podtopieniu, i dlatego nie zakwalifikował ich do odszkodowania za lata 1963-1965.Rozpoznając rewizję powodów od tego wyroku, Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wymienione wyżej w sentencji uchwały, przy czym nadmienił, że powódka nie żądała uzupełnienia decyzji administracyjnej oraz że Huta otrzymała pozwolenie wodnoprawne w dniu 11.VIII.1965 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Jak wyjaśnili na ostatniej rozprawie pełnomocnicy pozwanych ad 1) i 3), budowa stopnia wodnego na Wiśle w P. została wykonana na mocy decyzji władz centralnych w interesie żeglugi oraz w interesie Huty, a także Zakładów Energetycznych. Roboty rozpoczęto w 1953 r., a zakończono w 1954 r.Należy zauważyć, że zgodnie z obowiązującymi w owym czasie przepisami artykułu 45 ust. 3 ustawy wodnej z dnia 19.IX.1922 r. (Dz. U. Nr 62, poz. 574 z późn. zm.) przedsięwzięcie to, jako wykonane przez Państwo, nie wymagało pozwolenia władzy wodnej. Pozwolenie takie stało się jednak potrzebne po wejściu w życie prawa wodnego z dnia 30.V.1962 r. (Dz. U. Nr 34, poz. 158). Stosownie bowiem do przepisów tego prawa szczególne korzystanie z wód z reguły wymaga pozwolenia wodnoprawnego (art. 43), a jeśli chodzi o urządzenia istniejące już w dniu wejścia w życie tego prawa, to tylko dla niektórych spośród nich (o jakie tu zresztą nie chodzi) pozwolenie nie jest wymagane (art. 164 i 165).Według art. 13 pr. wod. organy administracji wodnej właściwe do wydawania pozwoleń wodnoprawnych rozstrzygają spory o prawa i obowiązki powstałe w związku z tymi pozwoleniami. Spory te dotyczyć mogą nie tylko stosunków administracyjnych, ale również stosunków cywilnoprawnych. Do rzędu tych ostatnich należą sprawy o roszczenia odszkodowawcze.Szczególne korzystanie z wód jest niekiedy przyczyną szkody. Toteż organy administracji wodnej już przy wydaniu pozwolenia wodnoprawnego mogą włożyć na uprawnionego obowiązek wykonania i utrzymywania urządzeń zapobiegających szkodzie oraz określić jego obowiązek wynagrodzenia strat (art. 51 pr. wod.). Jeżeli zaś nie byłoby możliwe decydowanie o tym przy wydaniu pozwolenia, to określenie tych obowiązków może nastąpić później (art. 52 pr. wod.).W wypadkach takich, stosownie do art. 14 ust. 1 pr. wod., odszkodowanie za poniesioną stratę przyznaje właściwy organ administracji wodnej.Z natury rzeczy dotyczyć to może tylko szkód powstałych w dziedzinie stosunków wodnych, przy czym - w odróżnieniu od ogólnych zasad prawa cywilnego (art. 415 k.c.) - element winy nie stanowi niezbędnej przesłanki odpowiedzialności. Istotne jest natomiast, aby szkoda została wyrządzona szczególnym korzystaniem z wód na podstawie udzielonego pozwolenia wodnoprawnego.W zasadzie zatem chodzić tu może o szkody wyrządzone po udzieleniu pozwolenia wodnoprawnego. W wypadku jednak, gdy urządzenia do szczególnego korzystania z wód zostały wzniesione - jak to ma miejsce w niniejszej sprawie - pod rządem przepisów ustawy wodnej z 1922 r., która nie wymagała udzielenia na nie zezwolenia wodnoprawnego, potrzeba zaś takiego pozwolenia powstała po wejściu w życie prawa wodnego z 1962 r. - do właściwości władz administracyjnych należy także przyznanie wynagrodzenia za straty wyrządzone przed udzieleniem pozwolenia.Jak głosi art. 144 ust. 2 pr. wod., od decyzji organu administracji wodnej o odszkodowaniu nie przysługuje odwołanie do organu administracji wodnej wyższego stopnia; strona niezadowolona z wydanej decyzji o odszkodowaniu może w ciągu trzech miesięcy od otrzymania tej decyzji dochodzić swych roszczeń na drodze postępowania sądowego lub arbitrażowego.Z przepisu tego wynika, że niezbędną przesłanką dopuszczalności drogi sądowej w wymienionych wyżej sprawach jest zapadnięcie w postępowaniu administracyjnym decyzji o odszkodowaniu. W konsekwencji prowadzi to do wniosku, że strona niezadowolona z wydanej decyzji może w drodze sądowej dochodzić swego roszczenia odszkodowawczego tylko w takim zakresie, jaki nie przekracza tego, co było przedmiotem rozstrzygnięcia w postępowaniu administracyjnym. W szczególności dotyczyć to powinno tożsamości gruntu i okresu powstania na nim strat, które - zdaniem powoda - uzasadniać mają jego roszczenie odszkodowawcze.O tym, co było przedmiotem rozstrzygnięcia w postępowaniu administracyjnym, powinno być wiadomo już z samej treści decyzji zapadłej w tym postępowaniu (art. 97 i 99 § 1 i 2 k.p.c.). Wątpliwości co do treści decyzji mogą być ewentualnie wyjaśnione przez organ, który ją wydał (art. 105 § 2 k.p.c.).Jeżeli wątpliwości te nie zostaną w ten sposób usunięte, sąd będzie mógł się oprzeć w tym względzie na domniemaniu, że decyzje o odszkodowaniu z reguły obejmują wszystkie straty istniejące w dniu wszczęcia postępowania. Jak wykazuje bowiem praktyka, poszkodowanym z reguły chodzi o naprawienie tych strat.Jeżeli zatem co innego nie wynika z decyzji administracyjnej, to sąd w tych granicach właściwy będzie do rozpoznania sprawy na żądanie strony niezadowolonej z wydanej decyzji.Zauważyć należy, że zbieranie co do tego dalszych materiałów byłoby niepożądane, gdyż kwestia dopuszczalności drogi sądowej - a o to przecież tu chodzi - powinna być wyjaśniona w sposób niedwuznaczny już w początkowym stadium procesu.Za przyjęciem takiego stanowiska przemawia też ogólna zasada dopuszczalności drogi sądowej w sprawach o odszkodowanie, jeżeli nie jest ona wyraźnie wyłączona.Z tych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.