III CZP 54/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska (sprawozdawca). Sędziowie: R. Czarnecki, J. Przybylski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Huty im. Lenina w K. przeciwko Annie B. o ustalenie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 30 czerwca 1970 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy organ administracji wodnej, orzekając o odszkodowaniu z mocy przepisów prawa wodnego z dnia 30 maja 1962 r. (Dz. U. Nr 34, poz. 158), może włożyć na zobowiązanego obowiązek naprawienia szkód w postaci świadczenia okresowego?"udzielił następującej odpowiedzi:W świetle przepisów prawa wodnego (Dz. U. z 1962 r. Nr 34, poz. 158) dopuszczalne jest obciążenie osoby, korzystającej z pozwolenia wodno-prawnego, obowiązkiem wynagrodzenia strat osób trzecich przez zasądzenie powtarzających się świadczeń okresowych. Uzasadnienie faktyczneWskutek wybudowania stopnia wodnego i spiętrzenia wody w rzece Wiśle doszło do podtopienia przybrzeżnych gruntów i zawilgocenia zabudowań mieszkalno-gospodarczych okolicznych mieszkańców.W postępowaniu wodno-prawnym przyznano poszkodowanym tytułem odszkodowania m. in. stałe świadczenia płatne miesięcznie bądź rocznie do czasu wykonania odwodnienia terenu. Biegli wyszli z założenia, aprobowanego przez wydający decyzję organ administracji wodnej, że do czasu założenia urządzeń odwadniających zawilgocenie budynków będzie miało charakter trwały i będzie wymagać od ich użytkowników zwiększonych nakładów w postaci częstszego malowania ścian i silniejszego ogrzewania pomieszczeń, co powinno być zrekompensowane stałymi, okresowymi świadczeniami na rzecz poszkodowanych.Zakłady obciążone obowiązkiem zapłaty odszkodowania wystąpiły na drogę sądową w trybie art. 144 ust. 2 prawa wodnego o ustalenie, że odszkodowanie się nie należy, przy czym zakwestionowały m. in. dopuszczalność tej formy odszkodowania, jaką przyjęły organy wodne w swej decyzji.Sąd Powiatowy powództwo oddalił uznając, że istnieją podstawy - zarówno faktyczne jak i prawne - do przyznania omawianego odszkodowania.Przy rozpoznawaniu rewizji strony powodowej Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się wątpliwości prawne, ujęte w pytaniu przedstawionym Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Sąd Wojewódzki trafnie podniósł w uzasadnieniu pytania prawnego, że zarówno z brzmienia art. 361 § 1 i 2 k.c. jak i z ogólnych zasad rządzących odszkodowaniem wynika, iż odszkodowanie przysługuje z reguły za straty już poniesione. Wyjątki od tej zasady, zezwalające na zasądzone odszkodowania za straty mogące powstać w przyszłości, są na ogół przez ustawodawcę wyraźnie unormowane; dotyczą one przede wszystkim odszkodowania z tytułu uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia i śmierci osoby bliskiej (art. 444 § 2, 446§ 2, 127 k.c.).Przy rozstrzyganiu powyższego zagadnienia nie można się jednak kierować wyłącznie przepisami kodeksu cywilnego, lecz należy przede wszystkim poddać analizie przepisy prawa wodnego (w nich bowiem znajduje swe źródło obowiązek naprawienia szkód osób trzecich przez osobę korzystającą z pozwolenia wodno-prawnego) oraz wziąć pod uwagę cel tych przepisów.Specyfika odszkodowań przewidzianych w art. 51 prawa wodnego (Dz. U. z 1962 r. Nr 34, poz. 158) polega na tym, że nie chodzi tu o odszkodowanie należne z czynu niedozwolonego, osoba bowiem wyrządzająca szkodę działa w ramach obowiązujących przepisów na podstawie pozwolenia wodno-prawnego. Dlatego też prawo wodne traktuje przyznanie odszkodowania jako zasadę takie ukształtowanie stosunków, przy którym wykonywanie pozwolenia wodno-prawnego nie przyniosłoby szkody osobom trzecim. Dlatego też art. 51 wysuwa na czoło zasadę, że pozwolenie wodno-prawne może być wydane tylko pod warunkiem zobowiązania osoby korzystającej z tego pozwolenia do wykonania i utrzymywania urządzeń zapobiegających szkodzie. Ustawa przewiduje nawet możliwość powierzenia utrzymania urządzeń zapobiegających szkodzie - za odpowiednim wynagrodzeniem - tym osobom, które są narażone na szkodę, a to celem skuteczniejszego dania gwarancji, że szkoda nie nastąpi. Dopiero wtedy, gdy wykonanie urządzeń zapobiegających szkodzie jest niemożliwe lub gospodarczo nieuzasadnione, organ administracji wodnej wydający pozwolenie wodno-prawne obciąży osobę uprawnioną obowiązkiem wynagrodzenia strat (art. 51 ust. 4).Z tej specyficznej sytuacji wynikają pewne odmienne konsekwencje w zakresie roszczenia odszkodowawczego, wyrażające się nie tylko w tym, że obowiązek wynagrodzenia strat obciąża osobę, która nie dopuściła się deliktu cywilnego, lecz także w tym, że osoba poszkodowana nie może żądać usunięcia źródła powstania szkody i musi tolerować stan rzeczy przynoszący jej szkodę.Ta ostatnia okoliczność wiąże się już bezpośrednio z postawionym pytaniem prawnym.Fakt, że według normalnych zasad prawa cywilnego poszkodowany może żądać odszkodowania tylko za straty już poniesione, a nie za straty mogące powstać w przyszłości, wiąże się z tym, że poszkodowany w normalnych warunkach może żądać zaprzestania dopuszczania się czynu niedozwolonego, a jeżeli źródłem jego jest jakieś trwałe urządzenie, to może żądać odwrócenia grożącego niebezpieczeństwa (por. art. 439 k.c.). Normalnie więc nie domniemywa się trwałego charakteru wyrządzonej szkody i nie ma potrzeby zasądzania odszkodowania na przyszłość, a jeśli wyjątkowo ma to miejsce, jak np. przy szkodach na osobie, to ustawodawca dopuszcza żądanie odszkodowania za przyszłe straty w postaci odpowiedniej renty.Natomiast w sytuacji spowodowanej wydaniem pozwolenia wodno-prawnego, jeżeli przy tym właściwy organ administracji wodnej uznał, że wykonanie urządzeń zapobiegających szkodzie jest niemożliwe lub gospodarczo nieuzasadnione, z góry wiadomo, że szkody będą miały charakter trwały. Już więc z tego względu nie byłoby przeszkód do zasądzenia odszkodowania w postaci powtarzających się świadczeń okresowych do czasu, gdy zaprowadzenie urządzeń zapobiegających szkodzie okaże się i możliwe, i gospodarczo uzasadnione.Takiemu rozwiązaniu nie stoi na przeszkodzie tekst wchodzących w grę przepisów prawa wodnego, a zwłaszcza omawianego już art. 51, a nadto art. 52 i art. 14.W szczególności z art. 51 i 52 nie wynika, żeby organy administracji wodnej miały orzekać każdorazowo o każdej poniesionej szkodzie. Przeciwnie, z przepisów tych można wyciągnąć wniosek, że orzeczenie ma charakter w zasadzie jednorazowy i jest wydawane bądź jednocześnie z pozwoleniem wodno-prawnym, bądź wyjątkowo w terminie późniejszym, jeżeli określenie wysokości odszkodowania nie jest możliwe przy wydaniu pozwolenia. Sformułowanie użyte w art. 52: "organ administracji wodnej określi odpowiednie obowiązki osoby uprawnionej" szczególnie silnie wskazuje na to, że chodzić tu może również o obowiązki na przyszłość, a więc o określenie w decyzji już z góry, jakie będzie przysługiwać odszkodowanie za straty, o których wiadomo, że w przyszłości powstaną.Wreszcie jeśli chodzi o art. 14 prawa wodnego, zawierający ogólne wskazówki co do sposobu przyznawania odszkodowania, to również i on nie stoi na przeszkodzie do przyjęcia, że odszkodowanie to może być określone w postaci powtarzających się świadczeń okresowych.Należy ponadto wziąć pod uwagę względy ekonomii postępowania, przemawiające silnie za dopuszczalnością takiego właśnie rozwiązania, które zresztą - jak to podniósł Sąd Wojewódzki - jest w praktyce stosowane przez organy administracji wodnej. Szkody wynikające z pozwolenia wodno-prawnego dotykają zwykle większej liczny osób, a postępowanie mające na celu wyliczenie strat jest zwykle bardzo żmudne i kosztowne oraz wymagające udziału licznych biegłych, specjalistów różnych dziedzin gospodarki narodowej. Częste, praktycznie coroczne angażowanie całego tego aparatu celem wydania kolejnych decyzji o odszkodowanie (co byłoby konieczne w razie przyjęcia poglądu o niedopuszczalności przyznawania odszkodowania w postaci powtarzających się świadczeń okresowych) stanowiłoby nadmierne obciążenie zarówno organów administracyjnych, jak i zainteresowanych stron, zbędne całkowicie w sytuacji, gdy z góry da się przewidzieć, że pewne pozycje odszkodowań będą się powtarzać do czasu założenia urządzeń zapobiegających szkodzie.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił na postawione pytanie prawne odpowiedzi objętej sentencją uchwały.