III CZP 26/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN: S. Dmowski. Sędziowie SN: G. Bieniek (sprawozdawca), T. Miłkowski. SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Dominika P. przeciwko Zbigniewowi P. o podwyższenie alimentów, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi, postanowieniem z dnia 27 lutego 1990 r., do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy podlega merytorycznemu rozpoznaniu w postępowaniu rewizyjnym wniosek rewizji powoda w sprawie o podwyższenie alimentów w części przekraczającej żądanie zgłoszone w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, częściowo oddalone?"podjął następującą uchwałę:W sprawie o podwyższenie alimentów sąd rewizyjny władny jest merytorycznie rozpoznać wniosek rewizji powoda zawierający żądanie zasądzenia wyższych alimentów, niż to zgłoszono przed sądem pierwszej instancji, także wówczas, gdy żądanie zostało częściowo oddalone, jeżeli powód nie zmienia podstawy faktycznej powództwa. Uzasadnienie faktyczneIrena P. jako ustawowa przedstawicielka małoletniego powoda Dominika P. wniosła - po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa - o podwyższenie alimentów ustalonych ugodą sądową z dnia 8 czerwca 1989 r. od pozwanego Zbigniewa P. na rzecz powoda z kwoty po 18.000 zł do kwoty po 80.000 zł miesięcznie. Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 23 listopada 1989 r. podwyższył alimenty do kwoty po 55.000 zł miesięcznie, oddalając powództwo w pozostałej części. W rewizji od tego wyroku przedstawicielka ustawowa małoletniego wniosła o podwyższenie alimentów do kwoty po 130.000 zł miesięcznie, powołując się na istotną zmianę cen i płac, jakie nastąpiły po dniu 1 stycznia 1990 r., oraz na wystąpienie u małoletniego powoda astmy oskrzelowej, co wymaga lepszego odżywiania. Rozpoznając rewizję strony powodowej Sąd Wojewódzki w Łodzi przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia budzące poważne wątpliwości prawne zagadnienie, które sformułował jak w sentencji uchwały. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przedstawione przez Sąd Wojewódzki pytanie prawne dotyczy w istocie prawidłowej wykładni art. 386 k.p.c. Strona powodowa wnosząc rewizję od wyroku Sądu Rejonowego w całości oddalającej żądanie rozszerzyła powództwo, domagając się zasądzenia wyższych alimentów niż to zgłosiła w postępowaniu przed Sądem Rejonowym. Taka zmiana żądania oznacza, że mamy do czynienia z przedmiotową zmianą powództwa w postępowaniu rewizyjnym. Taką możliwość przewiduje art. 386 k.p.c. stanowiąc, że powód, który złożył rewizję, może na skutek zmiany okoliczności zamiast pierwotnego przedmiotu sporu żądać jego wartości lub innego przedmiotu, jeżeli nie zmienia podstawy faktycznej powództwa, w sprawach o świadczenia powtarzające się może ponadto rozszerzyć żądanie pozwu na świadczenia za dalsze okresy. Treść art. 386 k.p.c. zatem wskazuje jednoznacznie, że zmiana powództwa w postępowaniu rewizyjnym jest możliwa, wszakże generalnie wyklucza taką zmianę polegającą na zmianie jego podstawy faktycznej. Przyjmuje się bowiem, że taka zmiana nie da się pogodzić z celem postępowania rewizyjnego, gdyż w ten sposób usuwałby się spod kontroli sądu rewizyjnego zaskarżony wyrok. Zmiana powództwa będąca następstwem zmiany jego podstawy faktycznej, pozostawałaby w sprzeczności z istotą kontroli sądu rewizyjnego w stosunku do zaskarżonego wyroku. Chodzi o to, że przy nie zmienionej podstawie faktycznej powództwa utrzymany zostaje przedmiot kontroli sądu rewizyjnego, który ma możność badania zaskarżonego wyroku na podstawie zebranego przez sąd pierwszej instancji materiału dowodowego. Przy spełnieniu wymagania, aby nie zmieniać podstawy faktycznej powództwa, ustawodawca dopuszcza możliwość zmiany powództwa. Wszakże i ta zmiana jest ograniczona. Chodzi bowiem o sytuację, kiedy po wydaniu wyroku przez sąd pierwszej instancji nastąpiła taka zmiana okoliczności, na skutek której powód nie może żądać pierwotnego przedmiotu (np. gdy przedmiot ten uległ zniszczeniu), a wobec tego powód żąda w postępowaniu rewizyjnym jego równowartości lub innego przedmiotu. Ponadto ustawodawca w art. 386 k.p.c. przewidział szczególny przypadek zmiany powództwa, polegający na rozszerzeniu żądania pozwu - w sprawach o świadczenia powtarzające się - o świadczenia za dalsze okresy, a więc te, które stały się wymagalne po wydaniu wyroku przez sąd pierwszej instancji i które nie były objęte tym wyrokiem. Powstaje pytanie, czy i na ile powyższe zasady ulegają modyfikacji wówczas, gdy sąd rewizyjny - z mocy art. 390 § 2 k.p.c. - orzekając co do istoty sprawy, może orzec niezależnie od żądań stron w tych wypadkach, w których na podstawie przepisów kodeksu uprawniony jest do tego sąd pierwszej instancji, a więc m.in. w sprawie o podwyższenie alimentów (art. 321 § 2 k.p.c.). Z art. 390 § 2 k.p.c. wynika jedynie wprost zastrzeżenie, że w takim wypadku stosuje się art. 382 k.p.c. W ostatnio wydanym komentarzu do kodeksu postępowania cywilnego (Warszawa 1989, t. 2, s. 636) wyrażono pogląd, że przewidziane w art. 386 k.p.c. ograniczenie dopuszczalności przedmiotowej zmiany powództwa w postępowaniu rewizyjnym odnosi się także do spraw, w których sąd nie jest związany granicą poszukiwanej ochrony. Stanowisko to wymaga pewnego uściślenia. Otóż ograniczenie dopuszczalności przedmiotowej zmiany powództwa w postępowaniu rewizyjnym w sytuacjach, kiedy sąd ten rozpoznaje sprawy, w których nie jest związany granicą poszukiwanej ochrony, dotyczy jedynie niemożności zmiany podstawy faktycznej powództwa. Jest to podstawowe wymaganie wynikające z celu postępowania rewizyjnego. Natomiast dopuszczalne jest, aby powód zmienił żądanie pozwu także w inny sposób i bez warunku wynikającego z art. 386 k.p.c., jeżeli czyni to w granicach dotychczasowej podstawy faktycznej. Takie stanowisko uzasadnia się tym, że skoro przepis kodeksu o możności sądu orzekania ponad żądanie stron i o czymś więcej lub o czym innym obowiązuje także sąd rewizyjny, gdy orzeka on co do istoty sprawy (art. 390 § 2 k.p.c), to tym bardziej sąd rewizyjny powinien uwzględnić w tych rodzajach spraw zmianę żądania zgłoszoną przez powoda. W tym zakresie bowiem, w jakim sąd może działać z urzędu, działa on także na wniosek stron procesowych. Wynika to z ogólnie przyjętej zasady procesowej. Powyższe rozważania zatem uzasadniają wniosek, że w sprawie o podwyższenie alimentów (a więc w sprawie, w której sąd rewizyjny ma możność orzekania ponad żądanie stron) sąd rewizyjny może rozpoznać merytorycznie wniosek rewizji powoda zmierzający do zasądzenia wyższych alimentów, niż żądano w pierwszej instancji, jeżeli powód czyni to w granicach dotychczasowej podstawy faktycznej powództwa. Możliwość tę wyklucza natomiast zmiana powództwa oparta na zmianie podstawy faktycznej żądania. Z tych względów podjęto uchwałę jak w sentencji.