III CZP 28/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN F. Wesely (sprawozdawca).Sędziowie SN: K. Piasecki, A. Gola. SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Alicji W. o umorzenie zaginionego dokumentu, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Opolu postanowieniem z dnia 9 marca 1977 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy karta repatriacyjna (karta majątkowa) wydana przez władze repatriacyjne, określająca rodzaj i skład mienia pozostawionego poza granicami kraju, może być, w razie zaginięcia, umorzona na podstawie dekretu z dnia 10 grudnia 1946 r. o umarzaniu utraconych dokumentów (Dz. U. Nr 5, poz. 20)?"udzielił następującej odpowiedzi:Karta repatriacyjna nie jest dokumentem podlegającym umorzeniu w trybie dekretu z dnia 10 grudnia 1946 r. o umarzaniu utraconych dokumentów (Dz.U. z 1947 r. Nr 5, poz. 20). Uzasadnienie faktyczneZagadnienie powstało na tle następującego stanu faktycznego: Wnioskodawczyni twierdziła, że zaginęła jej karta repatriacyjna, wydana w kwietniu 1945 r. przez urząd repatriacyjny w Tłustem (ZSRR), na dom 4-izbowy, zabudowania gospodarcze, ogród, sad i 12 ha ziemi ornej.Sąd Rejonowy w Brzegu, do którego wnioskodawczyni zwróciła się z wnioskiem o umorzenie powyższej karty repatriacyjnej, odrzucił wniosek, powołując się na art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c., z tym uzasadnieniem, że karta repatriacyjna nie jest dokumentem, który w myśl art. 1 dekretu z dnia 10 grudnia 1946 r. o umarzaniu utraconych dokumentów (Dz. U. z 1947 r. Nr 5, poz. 20) podlega umorzeniu w razie jego utracenia.W zażaleniu na to postanowienie wnioskodawczyni podniosła, że karta repatriacyjna jest dokumentem, na podstawie którego można rozporządzać prawem z nim związanym, ponieważ stwierdza, jakie mienie pozostawiono, czego dowodem jest to, że na jej podstawie wydawano akty nadania ziemi. Sąd Wojewódzki rozpoznając powyższe zażalenie, powziął wątpliwość prawną, czy karta repatriacyjna nie jest dokumentem, o jakim mowa w art. 1 cyt. wyżej dekretu, skoro do r. 1978 uprawnia do zaliczenia wartości mienia pozostawionego poza granicami kraju na poczet nabywanej nieruchomości. W art. 2 cyt. dekretu enumeratywnie wymieniono dokumenty, które nie ulegają umorzeniu, a wśród nich nie można umieścić karty repatriacyjnej.Uzasadnienie prawneRozpoznając na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. powyższe zagadnienie, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 dekretu o umarzaniu utraconych dokumentów, dokument, którego posiadanie jest potrzebne do rozporządzenia prawem z nim związanym, w razie utraty wskutek zniszczenia, zgubienia lub bezprawnego zaboru może być umorzony i wówczas stosownie do treści art. 11 ust. 1 wystawca jest zobowiązany do wydania nowego dokumentu albo, gdy wierzytelność jest wymagalna, spełnić świadczenie.Wykładnia gramatyczna i logiczna tych przepisów prowadzi do wniosku, że przedmiotem umorzenia w trybie cyt. dekretu mogą być tylko takie dokumenty, w których inkorporowane jest prawo majątkowe, i gdy posiadanie takiego dokumentu z mocy ustawy stanowi przesłankę wykonania tego prawa.Dokument taki obejmuje stosunek cywilnoprawny wierzyciela i dłużnika i wierzyciel bez tego dokumentu nie może zrealizować swych praw.Wynika to wyraźnie z użycia przez ustawodawcę terminu prawno-technicznego "wystawca dokumentu", który jest zobowiązany do "świadczenia" na rzecz posiadacza dokumentu, przy czym, oczywiście, chodzi o zobowiązanie o charakterze cywilnym. Dlatego przyjmuje się, że dokumentami, o których mowa w art. 1 cyt. dekretu, są tzw. papiery wartościowe.Oczywiście, dokumenty, które mają charakter li tylko dowodowy, nie podlegają umorzeniu, choćby ich brak powodował faktycznie niemożność wykonania prawa.Karta repatriacyjna nie może być zaliczona do dokumentów podlegających umorzeniu. Nie występuje w niej stosunek cywilnoprawny wystawcy-dłużnika i posiadacza wierzyciela. "Wystawcą" jest tutaj organ państwowy, działający nie jako równorzędny partner osoby repatriowanej, który nie zaciąga względem tej osoby żadnych zobowiązań natury prawnocywilnej, lecz jedynie stwierdza fakt pozostawienia przez osobę repatriowaną mienia za granicą. Jest rzeczą oczywistą, że Skarb Państwa oraz odpowiedni organ państwowy nie mógłby w sprawie występować w charakterze uczestnika postępowania, skoro nie łączy go żaden stosunek cywilnoprawny z repatriantem, a tym bardziej nie mógłby zostać zobowiązany do wydania dokumentu, który stanowi przedmiot postępowania administracyjnego.Argument, że dokumenty, jakimi są karty repatriacyjne, nie zostały wymienione w art. 2 dekretu, jest chybiony, albowiem w art. 2 mówi się o dokumentach, w których wprawdzie inkorporowane jest prawo majątkowe, ale które z woli ustawodawcy umorzeniu nie podlegają. Dodać tutaj można, że kwestią dopuszczalności umorzenia dokumentów zajmuje się również art. 12 dekretu. W przepisie tym jest mowa o dokumentach, które mieszczą się w definicji art. 1 ust. 1, ale które podlegają umorzeniu na podstawie szczególnych przepisów, a nie przepisów cyt. dekretu. Chodzi tu przede wszystkim o weksle, czeki i książeczki PKO.Również argument, że na podstawie karty repatriacyjnej repatriant ma prawo zaliczyć wartość pozostawionego mienia na poczet ceny nabywanej nieruchomości, zawodzi dlatego, że przecież nie chodzi tutaj o żadne prawo podmiotowe uprawniające do dochodzenia roszczenia cywilnego, ale o uprawnienie, zresztą wynikające ze szczególnego aktu prawnego, wydanego już po wystawieniu karty repatriacyjnej, do zaliczenia na poczet ceny nabywanej nieruchomości, które to zaliczenie należy do kompetencji organu administracyjnego (§ 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 maja 1970 r. - Dz. U. Nr 13, poz. 118).Warto zwrócić uwagę na to, że w związku z możliwością zaliczenia mienia pozostawionego za granicą na poczet nabywanej od Państwa nieruchomości, pojawiały się (i pojawiają) sprawy procesowe o ustalenie w trybie art. 189 k.p.c., że repatriant pozostawił za granicą określone mienie, przy czym zagubił kartę repatriacyjną albo karty takiej nie otrzymał. Sąd Najwyższy konsekwentnie przyjmuje, ż powództwo takie byłoby ominięciem przepisów (por. uchwałę SN z dnia 5.IX.1972 r., III CZP 80/71 - OSPiKA 1973, z. 9, poz. 181). W żadnej z tych spraw Sąd Najwyższy natomiast nie wskazywał na dopuszczalność możności umorzenia utraconej karty w trybie cyt. dekretu.Z tych wszystkich względów udzielono odpowiedzi jak w sentencji.