III CZP 29/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Kuryłowicz. Sędziowie: H. Dąbrowski, S. Gross (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marii G. o zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 25 maja 1971 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 5 lutego 1971 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy zezwolenie sądu na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym w trybie art. 39 k.r.o. może dotyczyć przeniesienia własności nieruchomości stanowiącej majątek wspólny w sytuacji, gdy faktycznie oznaczać ono będzie pozbawienie jednego z małżonków udziału w tym majątku, a jeśli tak - czy w postępowaniu w trybie art. 39 k.r.o. sąd powinien badać, jaki jest skład tego majątku oraz w jakim stopniu małżonkowie przyczynili się do jego powstania?"postanowił udzielić odpowiedzi:Przewidziane w art. 39 k.r.o. zezwolenie na dokonanie przez jednego z małżonków czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym nie może dotyczyć czynności, które w ogóle nie wiążą się z zarządem tym majątkiem, lecz zmierzają do uszczuplenia lub faktycznej likwidacji majątku objętego wspólnością ustawową. Uzasadnienie faktyczneMaria i Ryszard G. zawarli w 1946 r. małżeństwo, z którego nie mają dzieci. Małżonkowie G. nie żyją ze sobą i nie mieszkają razem od kilku lat.W dniu 3 kwietnia 1970 r. Maria G. wystąpiła z wnioskiem o zezwolenie jej na dokonanie na rzecz syna z pierwszego małżeństwa darowizny nieruchomości, uzasadniając ten wniosek niemożnością pracy w gospodarstwie rolnym ze względu na swój wiek i zły stan zdrowia.Po uchyleniu przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem Sądu Powiatowego w Cieszynie z dnia 30 maja 1970 r. oddalającego wniosek Marii G. i po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Powiatowy w Cieszynie postanowieniem z dnia 30 października 1970 r. zezwolił wnioskodawczyni na podstawie art. 39 k.r.o. na zbycie w drodze darowizny lub odpłatnie nieruchomości zapisanej w Kw 9700 o powierzchni 28 arów 54 m2, z tym podkreśleniem, że zezwolenie to nie przesądza o tym, iż omawiana nieruchomość jest objęta wspólnością ustawową istniejącą pomiędzy "stronami" jako małżeństwem.Postanowienie to zaskarżył pełnomocnik Ryszarda G. rewizją, w toku rozpoznawania której Sąd Wojewódzki w Katowicach przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji.Uzasadnienie prawneRozpoznając to zagadnienie Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Instytucja wspólności ustawowej ma na celu zabezpieczenie interesów osób, które zawarły małżeństwo, oraz zapewnienie podstaw materialnych realizacji zadań rodziny, którą osoby te przez swój związek założyły (art. 23 zd. ostatnie k.r.o.). Temu celowi służy m.in. ustanowiony w art. 36 k.r.o. obowiązek obojga małżonków współdziałania w zarządzie majątkiem wspólnym. Może on być realizowany przez każdego z małżonków samodzielnie - bez udziału współmałżonka - co do czynności zwykłego zarządu. Jeśli zaś chodzi o czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu, to małżonkowie dokonują ich wspólnie bądź też - jeśli dobro rodziny tego wymaga - każdy z nich powinien wyrazić zgodę na dokonanie takiej czynności przez współmałżonka.Przepis art. 39 k.r.o. odnosi się do takich sytuacji, w których małżonek zamierzający dokonać czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym nie może uzyskać niezbędnej do tego zgody współmałżonka czy to dlatego, że porozumienie z nim napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, czy też z tego powodu, że współmałżonek swej zgody odmawia. W wypadku takim brak zgody drugiego małżonka może zastąpić zezwolenie sądu, udzielone na podstawie art. 39 k.r.o.Zezwolenie sądu może zatem dotyczyć tylko takich czynności, które wprawdzie przekraczają zakres zwykłego zarządu, ale nie wychodzą poza ramy zarządu majątkiem wspólnym. Nie znaczy to, żeby zezwolenie nie mogło być udzielone na dokonanie czynności rozporządzających przedmiotami objętymi wspólnością ustawową. Sąd może jednak udzielić zezwolenia na taką czynność tylko wówczas, gdy zmierza ona do realizacji zarządu majątkiem wspólnym i gdy istnieją pozostałe przesłanki przewidziane w art. 39 k.r.o.Spośród tych przesłanek wysuwa się na czoło kryterium dobra rodziny, które jedynie może usprawiedliwiać potrzebę dokonania czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym mimo braku zgody jednego z małżonków. Chodzi tu przy tym o rodzinę w ścisłym tego pojęcia znaczeniu, które określa wymieniony na wstępie art. 23 k.r.o., tj. o samych małżonków i dzieci z małżeństwa, jeżeli one są.Zastosowania art. 39 k.r.o. nie może natomiast uzasadniać choćby najbardziej istotny interes jednego z małżonków i dzieci nie pochodzących z danego związku małżeńskiego. Dzieci te bowiem nie wchodzą w skład rodziny, którą małżonkowie przez swój związek założyli, chociaż ich posiadanie przez jednego z małżonków może być dla drugiego małżonka źródłem zobowiązań wynikających z przewidzianego w art. 23 k.r.o. obowiązku wzajemnej pomocy, a nawet - w myśl art. 144 § 1 k.r.o. - uzasadniać bezpośredni obowiązek alimentacyjny względem pasierbów.Taka wykładnia art. 39 k.r.o. wyłącza dopuszczalność dania zezwolenia przez sąd na dokonanie czynności rozporządzającej, która nie tylko nie wiąże się z zarządem wspólnym majątkiem, ale ma ponadto za przedmiot wyeliminowanie tego majątku ze wspólności ustawowej bez uzyskania jakiegokolwiek ekwiwalentu. Taką zaś sytuację ma na względzie przedstawione przez Sąd Wojewódzki pytanie prawne, które odnosi się do zamierzonej przez wnioskodawczynię darowizny nieruchomości, należącej do majątku wspólnego, na rzecz jej syna z poprzedniego małżeństwa.Udzielenie tego rodzaju zezwolenia jest tym bardziej niedopuszczalne, że - jak w danym wypadku - darowizna zamierzona przez małżonkę w wieku podeszłym musiałaby faktycznie doprowadzić do likwidacji całego majątku objętego wspólnością i w konsekwencji pozbawić drugiego małżonka udziału w majątku wspólnym po ustaniu wspólności ustawowej. Byłoby to bowiem obejściem przepisów normujących zniesienie wspólności ustawowej (art. 52 k.r.o.) zezwalających - gdy istnieją do tego niezbędne podstawy - na dostosowanie wysokości udziałów w majątku wspólnym do takiego stopnia, w jakim każdy z małżonków przyczynił się do jego powstania (art. 43 § 2 k.r.o.).Z tych zasad na przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne należało udzielić odpowiedzi sformułowanej w sentencji.