III CZP 42/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski. Sędziowie SN: K. Kołakowski (sprawozdawca), T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku: Sabiny C., Czesława S., Sabiny W., Elżbiety S., Józefa K., Zdzisławy S. z udziałem Alfredy i Ryszarda małż. P., Danuty C., Józefa S., Sabiny P., Tadeusza S., Zygmunta i Stefana C. o uwłaszczenie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Koninie postanowieniem z dnia 10 maja 1990 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przepis art. 175 k.c. ma zastosowanie do biegu terminów z art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. (Dz. U. Nr 27, poz. 250) o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych?"podjął następującą uchwałę:Artykuł 175 k.c. nie ma zastosowania do biegu terminów z art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm.).Uzasadnienie faktyczneOddalając wniosek o "uwłaszczenie" Sąd Rejonowy uznał, że przy ocenie przesłanek nabycia własności gospodarstwa rolnego na podstawie art. 1 ust. 2 ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych stosuje się zawarte w kodeksie cywilnym przepisy dotyczące biegu terminu zasiedzenia, jego przerwy i zawieszenia, tj. art. 175 i art. 121 i nast. k.c. Zdaniem tego Sądu, w orzecznictwie Sądu Najwyższego kwestia ta została rozstrzygnięta w sposób jednoznaczny.Zagadnienie to uznał Sąd Wojewódzki za budzące jednak poważne wątpliwości wobec rozbieżności poglądów doktryny, a także trudności wykładni spowodowanej brakiem spójności przepisów tej ustawy z systemem prawa cywilnego. Mimo słuszności głównego celu tej ustawy, w niektórych rozwiązaniach ustawa ta dawała i nadal daje możliwość różnego rodzaju nadużyć. Mimo jej uchylenia, stosowanie jej przepisów niebezpiecznie się przedłuża, ze szkodą dla stabilności stosunków własnościowych na wsi. Dlatego konieczne jest wyjaśnienie wątpliwości, które niepotrzebnie przedłużają jej działanie.Uzasadnienie prawnePodejmując uchwałę Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:W następstwie przyjętego poglądu Sąd Rejonowy uznał, że z chwilą złożenia wniosku o dział spadku po Wincentym i Józefie małż. S., co miało miejsce w dniu 20 maja 1959 r., nastąpiła przerwa biegu terminu określonego w art. 1 ust. 2 powołanej ustawy, która trwa nadal, gdyż postępowanie działowe nie zostało jeszcze zakończone.Wbrew konkluzji tego Sądu nie wskazał on żadnych orzeczeń Sądu Najwyższego przemawiających za jego poglądem. Do krytyki stanu prawnego ograniczył się w istocie także Sąd Wojewódzki przedstawiając swoje wątpliwości.Stanowisko Sądu Rejonowego nie jest uzasadnione, brak również podstaw do podzielenia argumentu Sądu Wojewódzkiego o niepowiązaniu przepisów powołanej ustawy z istniejącym w dniu jej wejścia w życie stanem prawnym.Przeciwnie bowiem - w art. 14 ust. 1 tej ustawy uregulowano skutki, jakie dla toczącego się postępowania sądowego dotyczącego własności nieruchomości podlegającej przepisom tej ustawy wywiera wejście jej w życie. Unormowanie to, z samej istoty, niweczyło skutki zawisłości takich spraw, więcej nawet - pozbawiało także skutków prawnych w stosunku do rolników, którzy nabyli własność nieruchomości na podstawie art. 1 i 2 ustawy, nie wykonane tytuły egzekucyjne nakazujące wydanie tej nieruchomości (art. 14 ust. 4). Prymat stwierdzenia w postępowaniu administracyjnym, czy nastąpiło nabycie własności nieruchomości na podstawie przepisów tej ustawy, wynika także wyraźnie z art. 14 ust. 2 i 3.Gdyby zatem postępowanie o dział spadku po Józefie S. prowadzone było przez b. Sąd Powiatowy w Koninie prawidłowo, miałby on obowiązek zawieszenia tego postępowania i zawiadomienia o tym właściwego organu administracji, który zobowiązany byłby wszcząć z urzędu postępowanie w sprawie nabycia własności spadkowych nieruchomości na podstawie przepisów tej ustawy. Zawisłość tej sprawy zatem nie mogłaby stanowić jakiejkolwiek przeszkody do wydania przez ten organ aktu własności ziemi, także na podstawie art. 1 ust. 2 ustawy.O takich związkach między postępowaniem sądowym a przepisami tej ustawy przekonuje także bezskuteczne zgłaszanie jej kontrprojektu zmierzającego do wyłączenia stosowania jej postanowień w stosunku do nieruchomości będących przedmiotem spraw zawisłych już przed sądami lub o powierzenie sądom stosowania jej przepisów w takich sprawach.Wbrew zapatrywaniu Sądu Rejonowego rozstrzygnięcie i uzasadnienie uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 1977 r. III CZP 37/77, wpisanej do księgi zasad prawnych (OSNCP 1977, z. 11, poz. 200), potwierdza stanowisko wyrażone w uchwale podjętej w sprawie niniejszej, Jakkolwiek bowiem Sąd Najwyższy odstąpił wówczas od poglądu wyrażonego w poprzedniej uchwale z dnia 27 marca 1973 r. (III CZP 87/72, OSNCP 1973, z. 11, poz. 192), to jednak zaaprobował (z niewielką korektą argumentacji) wyłączenie, jakiego i wówczas dokonał Sąd Najwyższy. Wskazał on bowiem, że art. 1 ust. 2 ustawy stosuje się, jeżeli - mimo uprawomocnienia się postanowienia sądowego o zniesieniu współwłasności lub o dziale spadku przed dniem 4 listopada 1971 r. - rolnik objął nieruchomość w samoistne posiadanie i do tej daty upłynął termin w tym przepisie przewidziany wobec niewykonania owego postanowienia sądowego. Jeśli zatem zakończenie postępowania działowego w razie niewykonania uzyskanego tytułu egzekucyjnego nie mogło stać na przeszkodzie nabyciu nieruchomości na podstawie art. 1 ust. 2 ustawy, to tym bardziej przeszkody takiej nie może stanowić sama zawisłość takiej sprawy przed sądem w dniu 4 listopada 1971 r.Sąd Najwyższy nie uwzględnił wniosku o przejęcie sprawy do rozpoznania (art. 391 § 1 zd. drugie k.p.c.), gdyż także i wówczas wobec treści art. 389 k.p.c. nie mogłoby dojść do oceny trafności postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Koninie z dnia 23 czerwca 1989 r. (akta) uchylającego akt własności ziemi wydany Józefowi S. w dniu 7 września 1973 r. m.in. na spadkowe gospodarstwo rolne.