III CZP 44/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Gudowski. Sędziowie SN: S. Dmowski (sprawozdawca), M. Słoniewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jacka W. przeciwko (...) Liniom Lotniczym - Przedstawicielstwu w W. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 14 lutego 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:1. "Czy na podstawie art. 19 Konwencji o ujednoliceniu niektórych prawideł dotyczących przewozu lotniczego z dnia 12 października 1929 r. z późn. zm. (Konwencja Warszawska) w związku z postanowieniami ust. 1, 4, 8.1 i 12.1.4. Uchwały 600 b przewoźnik ponosi odpowiedzialność odszkodowawczą za spóźnienie dostawy towarów niezależnie od zaistnienia szkody?"2. "Czy na nadawcy przesyłki lotniczej ciąży obowiązek udowodnienia wysokości szkody, czy też niezależnie od rzeczywistej szkody stosuje się ryczałtem stawki przewidziane w ust. 4 Uchwały 600 b (maksymalna stawka 20 dol. USA za kilogram przesyłki)?"podjął następującą uchwałę:Możliwość zasądzenia od przewoźnika lotniczego - na podstawie art. 19 i 22 Konwencji o ujednoliceniu niektórych prawideł dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego podpisanej w Warszawie dnia 12 października 1929 r. (Dz. U. z 1933 r., Nr 8, poz. 49 z późn. zm.) - zryczałtowanego odszkodowania z tytułu opóźnienia w przewozie towarów nie jest uzależniona od ustalenia, że nadawca poniósł szkodę. Uzasadnienie faktycznePowód Jacek W. wnosił o zasądzenie od pozwanych (...) Linii Lotniczych kwoty 38.963.000 zł tytułem zryczałtowanego odszkodowania za 5-miesięczne opóźnienie w przywozie towarów.Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy, wyrokiem zaocznym z dnia 27 marca 1990 r. uwzględnił powództwo w całości, a po kolejnym rozpoznaniu sprawy, na skutek sprzeciwu pozwanych (...) Linii Lotniczych, wyrokiem z dnia 19 lipca 1990 r. utrzymał powyższy wyrok zaoczny w mocy. Ustosunkowując się do zarzutu strony pozwanej - nie wykazania przez powoda, iż poniósł szkodę na skutek przewozu towarów z opóźnieniem - wyraził pogląd, że w świetle uchwały 600 b konferencji w sprawie usług przewozowych lotniczych i art. 19 Konwencji o ujednoliceniu niektórych prawideł dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego podpisanej w Warszawie dnia 12 października 1929 r. (Dz. U. z 1933 r., Nr 8, poz. 49 z zm.) ograniczona odpowiedzialność przewoźnika "wynika z samego faktu opóźnienia bez względu na wysokość poniesionej szkody".Sąd Wojewódzki w Warszawie, rozpoznając sprawę na skutek rewizji pozwanych (...) Linii Lotniczych, kwestionujących pogląd Sądu I instancji co do ich obowiązku wypłacenia za opóźnienie w przewozie przesyłki, mimo nie wykazania przez powoda szkody, przedstawił Sądowi Najwyższemu - w trybie art. 391 k.p.c. - zagadnienie prawne przytoczone w sentencji.Uzasadnienie prawnePodejmując wyżej sformułowaną uchwałę Sąd Najwyższy miał na uwadze co następuje:Z treści zarzutów strony pozwanej, jak i z uzasadnienia postanowienia przedstawiającego Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wynika jednoznacznie, iż w sprawie nie chodzi o rozstrzygnięcie kwestii rozłożenia ciężaru dowodu, a więc o wykładnię art. 6 k.c., ani też o wysokość stawki ograniczonego - zryczałtowanego odszkodowania, lecz o to, czy przewoźnik lotniczy zobowiązany jest do zapłaty takiego odszkodowania za samo opóźnienie w dokonaniu przewozu towarów - niezależnie od tego, czy nadawca lub odbiorca przesyłki poniósł szkodę w wyniku tego opóźnienia. Dlatego Sąd Najwyższy, mimo sformułowania zagadnienia w dwóch odrębnych punktach (pytaniach) ujął odpowiedź w jednym zdaniu wyjaśniającym istotę zagadnienia - wątpliwość rzeczywiście występującą w sprawie. Powołując się przy tym w uchwale wyłącznie na przepisy konwencji o ujednoliceniu niektórych prawideł dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego podpisanej w Warszawie dnia 12 października 1929 r. (Dz. U. z 1933 r., Nr 8, poz. 49 ze zm.), mimo odwoływania się w postanowieniu przedstawiającym zagadnienie prawne do "Uchwały 800 b" miał na uwadze to, że postanowienia uchwały, będącej w swej istocie - co wynika nawet z jej tytułu - listem przewozowym, określającym warunki umowy przewozu, nie są przepisami prawnymi wymagającymi wyjaśnienia, skoro istota problemu sprowadza się do wyjaśnienia jak należy traktować przewidziane w konwencji ograniczone - nazywane też zryczałtowanym - odszkodowanie za opóźnienie w przewozie towarów, a w szczególności czy jako typowe wynagrodzenie szkody w rozumieniu art. 361 § 2 k.c., której wykazanie (ewentualnie ustalenie z urzędu) jest bezwzględną przesłanką uwzględnienia powództwa w postępowaniu sądowym, czy też jako szczególnego rodzaju karę umowną.Sąd Najwyższy zajmując stanowisko, iż możliwe jest zasądzenie od przewoźnika lotniczego odszkodowania z tytułu opóźnienia w przewozie towarów, mimo nie wykazania (nie ustalenia), że nadawca poniósł szkodę kierował się przede wszystkim treścią postanowień konwencji normujących odpowiedzialność przewoźnika lotniczego. Otóż w rozdziale trzecim konwencji normującym "odpowiedzialność przewożącego" rozróżnia się wyraźnie odpowiedzialność za szkody wynikłe w razie śmierci, zranienia i wszelkiego innego uszkodzenia ciała, którego doznał podróżny (art. 17), za szkody powstałe w razie zniszczenia, zagubienia lub uszkodzenia przyjętego do ekspedycji bagażu lub towaru (art. 18) oraz za szkodę "wynikłą z opóźnienia w przewozie powietrznym podróżnych, bagażu i towarów", (art. 19). Z unormowania zawartego w tych trzech kolejnych przepisach konwencji wynika jednoznacznie, iż odpowiedzialność za opóźnienie w przewozie tak podróżnych jak i ich bagażu oraz towarów została wyraźnie wyodrębniona. Inaczej została natomiast unormowana w art. 22 konwencji sprawa zakresu odpowiedzialności. W przepisie tym, normującym ograniczoną odpowiedzialność przewoźnika, nie wyodrębniono kwestii odpowiedzialności przewoźnika za opóźnienie i to zarówno z punktu widzenia sposobu ustalenia odszkodowania jak i jego górnej granicy. Zryczałtowane odszkodowanie, ograniczone w konwencji do sumy 250 franków za kilogram, a określone w konkretnej - wiążącej strony niniejszego sporu - umowie (lotniczym liście przewozowym odpowiadającym uchwale 600 b konwencji przewozowej IATA - Zrzeszenia Międzynarodowego Transportu Lotniczego) na 20 dolarów USA za kilogram, przewidziane jest tak za zagubienie, zniszczenie i uszkodzenie towaru jak i za opóźnienie w jego przewozie. Gdyby założeniem konwencji było wprowadzenie odpowiedzialności za opóźnienie w przewozie tylko w przypadkach wykazania szkody (oczywiście nie w towarze bo w konwencji nie łączy się opóźnienia ze zniszczeniem, zagubieniem i uszkodzeniem towaru) to musiałoby to znaleźć odbicie w art. 22 względnie innym kolejnym przepisie. Nie do przyjęcia jest przecież by nie przewidywano odpowiedzialności przewoźnika lotniczego za samo opóźnienie w dokonaniu przewozu.Trzeba pamiętać, że szybkość w wykonaniu umowy przewozu tak pasażerów jak i towarów miała zawsze i ma obecnie duże znaczenie dla kontrahentów przewoźników. Dlatego nie tylko w konwencji nazywanej warszawską dotyczącej przewozu lotniczego, której postanowienia mają zastosowanie w sprawie niniejszej, ale również w innych konwencjach międzynarodowych dotyczących przewozu jak np. CIM (Konwencja międzynarodowa o przewozie towarów kolejami) czy też CMR (Konwencja międzynarodowa o przewozie drogowym towarów) przewidziana jest odpowiedzialność przewoźnika za samo opóźnienie w przewozie. Odpowiedzialność za samo opóźnienie (z tytułu przekroczenia terminu przewozu) przewidywało i przewiduje również polskie prawo przewozowe. Odpowiedzialność taka przewidziana była mianowicie w art. 94 i 95 dekretu z dnia 24 grudnia 1952 r. o przewozie przesyłek i osób kolejami (Dz. U. z 1953 r. Nr 4, poz. 7) oraz art. 77 ustawy z dnia 31 maja 1962 r. - prawo lotnicze (Dz. U. Nr 32, poz. 153). Przewiduje ją również art. 59 pkt. 3 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. - prawo przewozowe (Dz. U. Nr 53, poz. 272). Wprawdzie aktualnie w większości aktów normatywnych sankcję za opóźnienie nazywa się nie odszkodowaniem a karą pieniężną i ustala się ją na kwoty niższe odszkodowanie (nawet zryczałtowane) za utratę lub uszkodzenie towaru, jednakże nie można z tego wyciągać wniosku, iż w międzynarodowym przewozie lotniczym, w którym zakłada się, że przewóz ma być szczególnie szybki, przewoźnik odpowiada za opóźnienie tylko w przypadku wykazania przez poszkodowanego, iż na skutek opóźnienia poniósł szkodę.Trzeba mieć na uwadze, że konwencja warszawska, w tym art. 22 była zmieniana, między innymi protokołem haskim z dnia 28 września 1955 r., a także uzupełniana konwencją sporządzoną w Guadalajara w dniu 18 września 1961 r. i nie dokonano w niej żadnych zmian w zakresie odpowiedzialności przewoźnika za opóźnienie w przewozie towarów. Należy zatem zakładać, iż odpowiedzialność z tego tytułu - tak w zakresie zasady jak i wysokości ograniczonego (zryczałtowanego) odszkodowania nie została zmieniona.Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę wyjaśniającą, że przewoźnik lotniczy w międzynarodowym przewozie ponosi odpowiedzialność za opóźnienie w przewozie, chociażby nie zostało ustalone, że nadawca (odbiorca) przesyłki lotniczej na skutek opóźnienia poniósł szkodę.