III CZP 51/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Majorowicz. Sędziowie SN: S. Dmowski (sprawozdawca), J. Niejadlik.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Narodowego Banku Polskiego Powszechnej Kasy Oszczędności - II Oddział w K. przeciwko Bogusławowi D., Leokadii S. i Marianowi K. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 11 czerwca 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:1. "Czy dopuszczalna jest droga sądowa dla dochodzenia roszczenia Narodowego Banku Polskiego - Powszechnej Kasy Oszczędności o zwrot pożyczki udzielonej absolwentowi wyższej uczelni na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 sierpnia 1983 r. w sprawie zatrudniania absolwentów (Dz. U. Nr 53, poz. 234) na tej tylko podstawie, że nie odpowiada on wszystkim przesłankom dla jej przyznania, określonym w załączniku do zarządzenia nr 61 Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 28 listopada 1983 r., czy też dochodzenie zwrotu takiej pożyczki powinno nastąpić wyłącznie w trybie określonym w art. 94 ust. 2 prawa bankowego (Dz. U. z 1982 r. Nr 7, poz. 56)?- a w przypadku przyjęcia pierwszej alternatywy - 2. Czy zawarcie z absolwentem wyższej uczelni umowy pożyczki w sytuacji określonej w pkt 1 przesądza samo przez się o całkowitej bądź częściowej nieważności takiej umowy i o możliwości postawienia należności z tego tytułu w stan natychmiastowej wymagalności uprawniający do odsetek w wysokości 18% w stosunku rocznym?"podjął następującą uchwałę:1. Przepis art. 94 ust. 2 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. - Prawo bankowe (Dz. U. Nr 7, poz. 56) nie wyłącza drogi sądowej do dochodzenia przez Narodowy Bank Polski - Powszechna Kasa Oszczędności zwrotu kredytu udzielonego absolwentowi wyższej uczelni - na podstawie § 15 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 sierpnia 1983 r. w sprawie zatrudniania absolwentów (Dz. U. Nr 53, poz. 234) - na zagospodarowanie.2. Zawarcie umowy kredytu na zagospodarowanie z absolwentem wyższej uczelni, nie odpowiadającej warunkom przewidzianym w § 13 i § 15 powołanego rozporządzenia, nie przesądza samo przez się o nieważności całej umowy i o istnieniu podstaw do postawienia kredytu w stan natychmiastowej wymagalności uprawniający do odsetek w wysokości 18% w stosunku rocznym; sąd rozpoznający sprawę o zwrot kredytu zobowiązany jest rozważyć, czy w kwestionowanej umowie nie można dopatrzeć się umowy o udzielenie innego kredytu niż na zagospodarowanie.Uzasadnienie faktyczneDnia 28 grudnia 1983 r. Ośrodek Transportu Leśnego w Z. k. K. wystawił Powszechnej Kasie Oszczędności w K. zlecenie na udzielenie kredytu na zagospodarowanie swojemu pracownikowi Bogusławowi D. absolwentowi Wydziału Maszyn i Urządzeń Politechniki Świętokrzyskiej. W dniu 7 marca 1984 r. zawarta została pomiędzy powodowym Bankiem i pozwanym Bogusławem D. umowa, na podstawie której Bank udzielił pozwanemu Bogusławowi D. nie oprocentowanego kredytu na zagospodarowanie, w trybie przewidzianym w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 31 sierpnia 1983 r. w sprawie zatrudniania absolwentów (Dz. U. Nr 53, poz. 234). Pozwani Leokadia S. i Marian K. udzielili poręczenia.W rok po wypłaceniu udzielonego kredytu Bank zażądał od pozwanego jego zwrotu twierdząc, że umowa była nieważna, ponieważ pozwany nie odpowiadał warunkom niezbędnym do uzyskania kredytu na zagospodarowanie przewidzianym w powołanym rozporządzeniu oraz w zarządzeniu nr 61 Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 28 listopada 1983 r. w sprawie ustalenia wykazu miejscowości i zakładów pracy, w których istnieje niedobór kadr z wyższym wykształceniem. W toku procesu sądowego rozszerzył powództwo żądając odsetek w wysokości 18% właściwej dla kredytów postawionych w stan natychmiastowej wymagalności.Sąd Rejonowy w Kielcach oddalił powództwo, uznając zawartą przez strony umowę za ważną. Natomiast Sąd Wojewódzki w Kielcach rozpoznając sprawę na skutek rewizji przedstawił sądowi Najwyższemu - w trybie art. 391 k.p.c. - do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne sformułowane w przytoczonych w sentencji uchwały pytaniach.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zagadnienie przedstawione w pierwszym pytaniu nie jest nowe. Problem ten występował już pod rządem ustawy z dnia 13 kwietnia 1960 r. o prawie bankowym (Dz. U. Nr 20, poz. 21), której art. 21, podobnie jak art. 94 obecnie obowiązującej ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. prawo bankowe (Dz. U. Nr 7, poz. 56), przyznawał dokumentom bankowym moc prawną dokumentów urzędowych i tytułów wykonawczych oraz pozostawiał bankowi prawo wyboru, czy na podstawie tych tytułów prowadzić będzie egzekucję sądową, czy też administracyjną. Został on rozstrzygnięty uchwałą całej Izby Cywilnej z dnia 17 grudnia 1960 r. 1 Co 24/60 (OSN 1961, z. 3, poz. 62). W uchwale tej Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że do dochodzenia należności, o jakich mowa w art. 21 prawa bankowego, droga sądowa nie jest wyłączona. Przyjął, że skoro ustawodawca w art. 21 ust. 2 prawa bankowego pozostawił wierzycielowi prawo wyboru, czy na podstawie wymienionych w nim tytułów prowadzić zechce egzekucję sądową, czy też administracyjną, to tym samym dał do zrozumienia, że przepis ten nie narusza zasady wyrażonej w art. 2 k.p.c., według której sprawy cywilne podlegają rozpoznaniu w sądzie powszechnym. Stanowisko takie wypowiadał również w innych orzeczeniach, m.in. w wyroku z dnia 3 października 1972 r. (OSNCP 1973 r., z. 9, poz. 154). Pogląd powyższy wypowiedziany został wprawdzie pod rządem nie obowiązującej już ustawy i formalnie nie jest wiążący dla składu rozstrzygającego zagadnienie prawne przedstawione w niniejszej sprawie, należy jednak go uznać za w pełni aktualny również w obecnie obowiązującym stanie prawnym. Pomimo bowiem pewnych odmienności redakcyjnych unormowania zawarte w art. 21 prawa bankowego z 1960 r. i w art. 94 obecnie obowiązującej ustawy są identyczne.Gdy chodzi o zagadnienie przedstawione w pytaniu drugim, to niewątpliwie nie może być uznany za prawidłowy pogląd Sądu Rejonowego co do ważności zawartej przez strony umowy o udzielenie kredytu na zagospodarowanie. Jednorazowy, nie oprocentowany kredyt na zagospodarowanie (podlegający umorzeniu po przepracowaniu przez absolwenta w miejscowości lub zakładzie uznanych za deficytowe pod względem kadrowym) przysługuje w świetle § 13, 15 i 16 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 sierpnia 1983 r. w sprawie zatrudniania absolwentów (Dz. U. Nr 53, poz. 234) wydanego na podstawie delegacji przewidzianej w art. 12 i 13 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. w sprawie zatrudniania absolwentów (Dz. U. Nr 40, poz. 270) i na podstawie art. 25 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r prawo bankowe (Dz. U. Nr 7, poz. 56) absolwentom tylko niektórych kierunków studiów podejmującym pracę w miejscowościach i zakładach, których wykaz ustala Minister Pracy, Płacy i Spraw Socjalnych. Kredyt taki zatem nie przysługuje wszystkim absolwentom podejmującym pracę. Przyznanie go osobie, której on nie przysługuje, a właściwie zawarcie z taką osobą umowy o jego udzielenie, stanowi czynność prawną sprzeczną z ustawą, a więc nieważną (art. 58 k.c.). Jako nieważną jednak traktować należy umowę zawartą przez strony wyłącznie jako umowę o udzielenie kredytu na zagospodarowanie, na warunkach określonych w powołanym rozporządzeniu. Okoliczność, że kredytobiorca nie odpowiada przesłankom przewidzianym w tym rozporządzeniu, nie przesądza natomiast sama przez się o nieważności całej umowy i o istnieniu podstaw do postawienia kredytu w stan natychmiastowej wymagalności uprawniający do odsetek w wysokości 18% w stosunku rocznym.W sytuacji gdy Bank (Powszechna Kasa Oszczędności) udziela - poza kredytem na zagospodarowanie - kredytów innego rodzaju i gdy w okolicznościach konkretnego wypadku do przyznania pozwanemu Bogusławowi D. kredytu na zagospodarowanie doszło przede wszystkim z winy pracowników powodowego Banku, na którym ciąży obowiązek przestrzegania, by kredyt był udzielony wyłącznie osobom uprawnionym (pracownicy instytucji bankowej muszą znać lepiej przepisy i zasady kredytowania niż absolwenci-kredytobiorcy i pracownicy zatrudniających ich zakładów pracy), ustalenie nieważności umowy o kredyt dla absolwentów na zagospodarowanie musi pociągnąć za sobą konieczność rozważenia, czy nie wchodzi w grę konwersja tej umowy (czynności prawnej), a więc przemiany na inną ważną umowę kredytu, w konkretnym wypadku na umowę o udzielenie kredytu bankowego według innych zasad, o której to możliwości wspomniał w toku procesu pełnomocnik strony powodowej, a która to umowa pozwoliłaby, chociaż w pewnym zakresie, doprowadzić do realizacji zasadniczego, życiowo uzasadnionego celu, tj. udzielenia (uzyskania przez pozwanego) pożyczki. Przyjęcie konwersji zapobiegłoby też płaceniu wysokich odsetek.Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przytoczonej w sentencji.