III CZP 52/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes J. Pawlak. Sędziowie: J. Pietrzykowski (sprawozdawca), R. Czarnecki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Andrzeja D. i Anieli D. przeciwko Aleksandrowi R. o przywrócenie posiadania i zaniechanie naruszeń, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 7 marca 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przepis art. 344 § 1 zdanie ostatnie k.c. obejmuje sytuacje wynikające z orzeczeń sądowych lub organów państwowych wydanych tylko po naruszeniu posiadania, czy także może obejmować sytuacje, gdy wspomniane orzeczenia prawomocne istniały już uprzednio i nadawały się do egzekucji bądź też stwarzały tylko podstawę do roszczeń windykacyjnych?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Stosownie do dyspozycji art. 344 § 1 k.c. roszczenie posiadacza o przywrócenie stanu poprzedniego i o zaniechanie naruszeń zależne jest od zgodności posiadania ze stanem prawnym w takim wypadku, gdy po samowolnym naruszeniu posiadania sąd lub inny powołany do rozpoznania spraw tego rodzaju organ państwowy prawomocnym orzeczeniem stwierdził, że stan posiadania powstały na skutek naruszenia jest zgodny ze stanem prawnym. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego przytoczonego w uzasadnieniu postanowienia tego Sądu z dnia 7 marca 1968 r.Strony podzieliły się w 1947 r. m.in. parcelą 1. kat. 1144/2 po połowie i w ten sposób faktycznie korzystały z tej parceli do sierpnia 1967 r. Sąd Powiatowy w Myślenicach prawomocnym postanowieniem z dnia 31 sierpnia 1967 r. zniósł między nimi współwłasność nieruchomości, przy czym wspomnianą wyżej parcelę podzielił na dwie nowe parcele, mianowicie 1. kat. 1144/3 o powierzchni 2404 m2 i 1. kat. 1144/4 o powierzchni 2631 m2. Przydzielając każdej ze stron po jednej z nowo utworzonych parcel, Sąd Powiatowy nie orzekł o obowiązku wydania między uczestnikami postępowania posiadanych gruntów w zakresie odpowiadającym treści dokonanego przez Sąd podziału. Po uprawomocnieniu się powyższego postanowienia pozwany w dniu 21 sierpnia 1967 r. samowolnie odorał z działki posiadanej dotychczas przez powódkę w wyniku nieformalnej umowy pas ziemi o szerokości około 2 m i przyłączył go do posiadanej przez siebie działki. Stan posiadania pozwanego, powstały w wyniku naruszenia posiadania powódki, zgodny jest ze stanem prawnym wynikającym z prawomocnego postanowienia o zniesieniu współwłasności.W niniejszym procesie posesoryjnym Sąd Powiatowy uwzględnił powództwo, a Sąd Wojewódzki - po rozpoznaniu rewizji pozwanego - przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne dotyczące wykładni art. 344 § 1 k.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Roszczenie o przywrócenie stanu poprzedniego i o zaniechanie naruszeń przysługuje posiadaczowi w wypadku samowolnego naruszenia jego posiadania. Powyższe roszczenie w zasadzie nie zależy od zgodności posiadania, naruszonego czynem samowolnym, ze stanem prawnym, celem bowiem art. 344 k.c. jest zapewnienie posiadaczowi ochrony posiadania rzeczy i przeciwdziałanie samowolnemu naruszeniu tego posiadania przez inne osoby, a więc również przez takie osoby, którym przysługuje prawo do posiadania tej rzeczy z jakiegokolwiek tytułu. Roszczenie o przywrócenie stanu poprzedniego i o zaniechanie naruszeń skuteczne jest więc w szczególności także przeciw właścicielowi rzeczy uprawnionemu do władania tą rzeczą, który samowolnie naruszył jej posiadanie przez dotychczasowego posiadacza.Od tej zasady art. 344 § 1 k.c. przewiduje wyjątek przytoczony w zdaniu drugim tego paragrafu. Wyjątek ten polega na uwzględnieniu stanu prawnego w procesie posesoryjnym w takim wypadku, gdy prawomocne orzeczenie sądu lub innego powołanego do rozpoznania spraw tego rodzaju organu państwowego stwierdziło, że stan posiadania powstały na skutek naruszenia jest zgodny z prawem. W razie zapadnięcia takiego prawomocnego orzeczenia powództwo posiadacza o przywrócenie stanu poprzedniego i o zaniechanie naruszeń ulegnie oddaleniu, mimo że jego posiadanie zostało samodzielnie naruszone.Przedstawiona przez Sąd Wojewódzki wątpliwość sprowadza się do tego, czy omawiany wyjątek ma zastosowanie jedynie wtedy, gdy prawomocne orzeczenie sądu lub innego właściwego organu państwowego zostało wydane po fakcie naruszenia posiadania, czy też obejmuje on również sytuacje, w których prawomocne orzeczenie istniało już przed faktem naruszenia.Jak trafnie zauważył Sąd Wojewódzki, wykładnia gramatyczna przepisu art. 344 § 1 zdanie drugie k.c. prowadzi do wniosku, że przepis ten obejmuje jedynie pierwszą z wyżej wymienionych możliwości. Przepis bowiem wymaga, żeby prawomocne orzeczenie stwierdziło, iż stan posiadania powstały wskutek naruszenia, a więc już istniejący w chwili uprawomocnienia się wspomnianego orzeczenia, jest zgodny z prawem. Do takiego samego wniosku prowadzi wykładnia logiczna i wykładnia funkcjonalna przepisu.Ratio legis przepisu polega na tym, żeby wyrok wydany w sprawie posesoryjnej nie unicestwiał skutków wcześniejszego orzeczenia, prawomocnego już w chwili rozstrzygania tej sprawy a stwierdzającego zgodność stanu posiadania powstałego na skutek naruszenia ze stanem prawnym. O unicestwieniu skutków takiego orzeczenia nie można jednak mówić w wypadku, gdy czyn samowolny, naruszający posiadanie innej osoby, miał miejsce po uprawomocnieniu się tego orzeczenia. Osoba bowiem, której prawa do posiadania rzeczy będącej w posiadaniu innej osoby, zostały stwierdzone prawomocnym orzeczeniem, nie jest upoważniona do wyzucia tej innej osoby z posiadania rzeczy drogą własnego działania. Działanie takie, z pominięciem przewidzianego przez prawo trybu egzekucyjnego, byłoby niedopuszczalnym aktem samowoli, sprzecznej z prawem i zasadami współżycia społecznego. Jest ono zdarzeniem nowym, powstałym po prawomocnym stwierdzeniu stanu prawnego, stwarzającym roszczenie o ochronę posiadania. Uwzględnieniu tego roszczenia nie stoi na przeszkodzie wcześniejsze prawomocne stwierdzenie praw osoby naruszającej posiadanie, wyrok bowiem uwzględniający powództwo posesoryjne nie przekreśla tych praw, usuwając jedynie skutki samowoli.Stąd też pogląd, według którego pozwany w procesie posesoryjnym mógłby się skutecznie powołać na zgodność stanu powstałego w wyniku samowolnego naruszenia ze stanem prawnym wynikającym z prawomocnego orzeczenia, które pochodzi sprzed daty naruszenia i w ten sposób doprowadzić do oddalenia powództwa - przekreślałby w istocie cel i funkcje ochrony posesoryjnej.Powyższe wywody prowadzą do wniosku, że interpretowany przepis ma na celu usunięcie kolizji mogących powstać w wypadku prawomocnego stwierdzenia stanu prawnego orzeczeniem sądu lub innego właściwego organu państwowego już po fakcie samowolnego naruszenia posiadania, a przed rozstrzygnięciem procesu posesoryjnego. Wprawdzie bowiem pozwany o naruszenie posiadania dopuścił się samowoli, jednakże skoro późniejsze prawomocne orzeczenie stwierdziło zgodność stanu powstałego na skutek naruszenia z rzeczywistym stanem prawnym, to wobec unormowania tym orzeczeniem już po naruszeniu posiadania stosunków prawnych stron odpadła potrzeba tymczasowego regulowania tych stosunków w trybie posesoryjnym.W takiej więc tylko sytuacji późniejsze prawomocne stwierdzenie zgodności stanu, powstałego w wyniku naruszenia, ze stanem prawnym uzasadnia uwzględnienie w procesie posesoryjnym tego stanu prawnego, a w konsekwencji odmowę udzielenia ochrony posesoryjnej posiadaczowi, którego posiadanie w wyniku późniejszego prawomocnego orzeczenia okazało się niezgodne ze stanem prawnym.Omawiany przepis nie uchyla natomiast podstawowej w obowiązującym stanie prawnym zasady, że nikt nie może samowolnie naruszać posiadania innej osoby nawet wtedy, gdy osoba ta posiada rzecz bezprawnie. Obowiązek nienaruszania posiadania w drodze czynu samowolnego dotyczy również osoby, której prawo do posiadania rzeczy wynika z prawomocnego orzeczenia. Stąd też osoba, która przemocą, z pominięciem właściwego organu państwowego realizuje przysługujące jej prawo do posiadania rzeczy, nawet gdy prawo to zostało stwierdzone przedtem prawomocnym orzeczeniem, podlega w całej rozciągłości sankcjom przewidzianym w przepisach o ochronie posiadania.Z powyższych względów na przedstawione pytanie Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.