III CZP 52/89

III CZP 52/89 - Uchwała Sądu NajwyższegoOpublikowano: OSNC 1990/4-5/60, LEX nr 3541UchwałaSądu Najwyższegoz dnia 19 maja 1989 r.III CZP 52/89TEZA aktualnaSzkody wyrządzone w czasie trwania wspólności ustawowej przez małżonka w majątkuwspólnym z winy nieumyślnej nie mają wpływu na rozliczenia w postępowaniu o podziałmajątku wspólnego, natomiast mogą mieć wpływ na sposób jego podziału.UZASADNIENIESkład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski.Sędziowie: SN J. Szachułowicz (sprawozdawca), A. Wielgus.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Władysławy D. z udziałem Jerzego D. o podziałmajątku dorobkowego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnegoprzekazanego przez Sąd Wojewódzki we Wrocławiu, postanowieniem z dnia 28 lutego 1989r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przy podziale majątku wspólnego małżonków mogą być brane pod uwagę szkodywyrządzone przez małżonka w majątku wspólnym z winy nieumyślnej?"podjął następującą uchwałę:Szkody wyrządzone w czasie trwania wspólności ustawowej przez małżonka w majątkuwspólnym z winy nieumyślnej nie mają wpływu na rozliczenia w postępowaniu o podziałmajątku wspólnego, natomiast mogą mieć wpływ na sposób jego podziału.Uzasadnienie faktyczneWspółwłasność małżeńska majątkowa uczestników postępowania ustała na skutekrozwiązania ich związku małżeńskiego przez rozwód. W czasie trwania tej wspólnościmajątkowej uczestnik Jerzy Bolesław D., zajmując sam wspólne mieszkanie, nieumyślniespowodował w nim pożar, w wyniku którego uległy spaleniu niektóre przedmioty urządzeniadomowego. Ubezpieczyciel wypłacił odszkodowanie, które uczestnik w całości zatrzymał dlasiebie. W sporze o podział majątku dorobkowego Sąd Rejonowy przyjął, że w skład masydorobku powinna być zaliczona suma odszkodowania wypłacona przez PZU, nie zaś wartośćposzczególnych rzeczy, zniszczonych przez pożar.Postanowienie o podziale majątku zaskarżyła wnioskodawczyni, podnosząc zarzut naruszeniaart. 32 k.r.o. w związku z art. 415 k.c. Skarżąca domagała się zaliczenia do masy podziału wmiejsce odszkodowania wypłaconego przez PZU wartości rzeczy, które uległy spaleniu,ustalonej w postępowaniu o podział majątku wspólnego. Przy rozpoznawaniu rewizji Sąd Wojewódzki powziął poważne wątpliwości wyrażające się w sformułowanym pytaniuprawnym. Z powołaniem się na orzecznictwo Sąd Wojewódzki stwierdził, że praktykarozwiązywała zasady podziału dorobku, kiedy jedno z małżonków świadomie wyrządziłoszkodę w majątku wspólnym, pomniejszając go, natomiast dotychczas brak jest przykładówwynikłych z faktu wyrządzenia szkody w takim majątku przez jedno z małżonków z winynieumyślnej. Źródłem przedstawionych wątpliwości jest nie tylko brak rozstrzygnięć, alerównież brak unormowań ustawowych o odpowiedzialności za szkody wyrządzone przezjedno z małżonków, polegające na pomniejszeniu majątku dorobkowego i wpływu tegozdarzenia na podział dorobku.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy udzielając odpowiedzi kierował się następującą argumentacją.Podstawowym przepisem regulującym ustalenie składu majątku wspólnego jest art. 567k.p.c., przy czym stosownie do § 3 tego przepisu mają odpowiednie zastosowanie przepisyodrębnego postępowania o dziale spadku. Według art. 688 k.p.c. do działu spadku stosuje sięodpowiednio przepisy o zniesieniu współwłasności. Mając na uwadze to podwójne odesłaniew postępowaniu o podział majątku wspólnego małżonków sąd rozstrzyga o przynależnościposzczególnych przedmiotów do dorobku, do oddzielnych mas majątkowych, o żądaniuustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym, o tym jakie wydatki i nakłady orazinne świadczenia z majątku wspólnego na rzecz majątku odrębnego - i odwrotnie - podlegajązwrotowi, o roszczeniach z tytułu posiadania rzeczy, pobranych pożytkach, długach iwierzytelnościach.Zasadniczą więc kwestią jest ustalenie masy majątku wspólnego podlegającego podziałowi.Rozliczeniu podlega całość stosunków majątkowych według stanu na dzień ustaniawspólności ustawowej, natomiast podziałowi podlega stan czynny masy majątkowej w chwilidokonywania podziału. Rzeczy, które uległy spaleniu nie mogły być przedmiotem podziału, aw ich miejsce weszło świadczenie odszkodowawcze wypłacone przez PZU jakoubezpieczyciela. Rzeczy spalone zostały wyłączone z podziału in natura i przedmiotemrozliczeń z konieczności stało się odszkodowanie stanowiące ekwiwalentne świadczenie zaprzedmioty objęte ubezpieczeniem i ono wchodzi w skład masy podziału. Zatem domaganiesię ponownego wyliczenia wartości poszczególnych rzeczy, które uległy spaleniu nieznajduje żadnego prawnego usprawiedliwienia. Takie stanowisko zmierza w rzeczywistoścido nieuzasadnionego rozszerzenia masy podziału.Powyższa argumentacja wyczerpuje wątpliwości związane z określeniem masy majątkowejdorobku, jakie wystąpiły w przedmiotowej sprawie. Jednakże przedstawione dorozstrzygnięcia pytanie szerzej ujmuje problem i wiąże go z zawinionym uszczupleniemmajątku wspólnego przez jedno z małżonków i możliwości zaliczenia takiego uszczupleniana udział tego małżonka.Jeśli przed podziałem majątku wspólnego jedno z małżonków doprowadzi do rozmyślnegozniszczenia lub wyzbycia się określonych składników majątku wspólnego ze szkodą dlarodziny, to przy ustaleniu masy podziału wartość uszczuplonego majątku powinna miećwpływ na rozliczenie pieniężne między podmiotami tego majątku albo na ustalenienierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym. Zasada ta znalazła swój wyraz worzecznictwie Sądu Najwyższego i okoliczność ta zwalnia obecny skład od szczegółowego uargumentowania tego stanowiska. Inaczej przedstawia się sprawa przy wyrządzeniu szkodyw majątku wspólnym przez lekkomyślność lub brak należytej staranności po stronie jednegoz małżonków. Szkoda wyrządzona w takich warunkach nie może mieć wpływu na rozliczeniaw postępowaniu o podział majątku wspólnego, ponieważ tak powstałe uszczupleniamajątkowe jako nie zamierzone są zwykłą konsekwencją wynikłą ze wspólnoty łączącejmałżonków. Stanowią swoistego rodzaju ryzyko, jakie często występuje w czynnościachróżnego rodzaju, a głównie faktycznych, składających się na całość życia społecznego wrodzinie. Jednakże nieumyślne wyrządzenie szkody może mieć niekiedy wpływ na sposóbpodziału dorobku w naturze. Małżonek poszkodowany może mieć w takim wypadkupierwszeństwo w domaganiu się przyznania mu ściśle określonych składników majątkowych.Z przytoczonych motywów udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.