III CZP 54/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Pawlak. Sędziowie SN: J. Ignatowicz, A. Gola (sprawozdawca), W. Kuryłowicz, J. Niejadlik, J. Pietrzykowski, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, S. Rakowskiego, rozpoznał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 czerwca 1979 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:"Od jakiej kwoty wkładu zgromadzonego na mieszkaniowej książeczce oszczędnościowej na zasadach określonych w uchwale nr 125 Rady Ministrów z dnia 22 maja 1965 r. (M.P. Nr 27, poz. 136 z późn. zm.) z przeznaczeniem na wkład budowlany w spółdzielni budowlano-mieszkaniowej lub w spółdzielczym zrzeszeniu budowy domów jednorodzinnych przysługuje premia gwarancyjna i premia za systematyczne oszczędzanie?"uchwalił i wpisał do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Przewidziane w uchwale nr 125 Rady Ministrów z dnia 22 maja 1965 r. w sprawie dalszego rozwoju oszczędzania na mieszkaniowych książeczkach oszczędnościowych Powszechnych Kas Oszczędności (M.P. Nr 27, poz. 136 z późn. zm.) premie: gwarancyjna i za systematyczne oszczędzanie, przysługują od zgromadzonej na książeczce mieszkaniowej tej części wkładu budowlanego, której wpłacenie jest konieczne do uzyskania przydziału mieszkania spółdzielczego. Uzasadnienie faktyczneUzyskanie lokalu mieszkalnego w spółdzielni budownictwa mieszkaniowego uzależnione jest od uiszczenia wkładu (zwanego też wkładem własnym członków spółdzielni - por. uchwała nr 281 Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1971 r. w sprawie realizacji i finansowania uspołecznionego budownictwa mieszkaniowego - M.P. Nr 60, poz. 398 z późn. zm.), który - w zależności od typu spółdzielni - określany jest jako "mieszkaniowy", lub "budowlany". Wkładem mieszkaniowym jest część kosztów budowy lokalu (art. 144 § 3 ustawy o spółdzielniach i ich związkach), którą należy wnieść, by uzyskać przydział mieszkania "lokatorskiego". Późniejsze wpłaty, jakich członek dokonuje w celu pokrycia kosztów budowy mieszkania, nie ulegają zaliczeniu na wkład, lecz podlegają uspołecznieniu na rzecz majątku spółdzielni. Ani ustawa o spółdzielniach i ich związkach, ani też statuty spółdzielni nie określają wymaganej części kosztów budowy. Od 1.I.1973 r. obowiązują stawki ryczałtowe wkładów własnych liczone od 1 m2 powierzchni użytkowej lokalu, określone zarządzeniem Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 14 lutego 1973 r. w sprawie wysokości wkładów własnych członków spółdzielni budownictwa mieszkaniowego (M.P. Nr 10, poz. 60; zm.: M.P. z 1976 r. Nr 5, poz. 27).Wkład budowlany stanowi świadczenie będące ekwiwalentem za przydział przez spółdzielnię mieszkania "własnościowego". Świadczenia przypadające spółdzielczym zrzeszeniom budowy domków jednorodzinnych określane są również jako wkład budowlany (art. 156 ustawy o spółdzielniach i ich związkach). Wkład budowlany obejmuje całość rzeczywistych kosztów budowy lokalu (art. 148 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach). Może on być wpłacony jednorazowo, bądź też w formie zaliczki, a reszta w ratach, przy czym raty te podlegają także zaliczeniu na wkład członka. Ostatecznie więc wkład budowlany to zarówno wpłata dokonana przed przydziałem mieszkania, jak i późniejsze wpłaty ratalne. Członek spółdzielni, który zapłaci jednorazowo cały wkład budowlany, korzysta z wysokiej bonifikaty. Również przedterminowa spłata kredytowej części wkładu powoduje udzielenie dla członka spółdzielni bonifikaty.Od szeregu lat polityka mieszkaniowa upatruje możliwość szybszej poprawy warunków mieszkaniowych ludności w jej własnym udziale finansowym w rozwoju budownictwa spółdzielczego, co - rzecz oczywista - wiąże się z koniecznością systematycznego gromadzenia przez zainteresowanych w uzyskaniu mieszkania środków pieniężnych na ten cel. Dla ułatwienia osiągnięcia tego celu i stworzenia zachęty systematycznego gromadzenia wkładów na mieszkaniowych książeczkach oszczędnościowych PKO uchwała nr 125 Rady Ministrów z dnia 22 maja 1965 r. w sprawie dalszego rozwoju oszczędzania na mieszkaniowych książeczkach oszczędnościowych Powszechnej Kasy Oszczędności (M.P. Nr 27, poz. 136; zm.: M.P. z 1971 r. Nr 60, poz. 400 i M. P. z 1975 r. Nr 35, poz. 212) wprowadziła dwa bodźce: a) gwarancję realnej wartości kosztów budowy mieszkania o powierzchni użytkowej do 44 m2 (§ 4 ust. 1) i b) premię za systematyczne oszczędzanie (§ 6 ust. 1). Za podstawę obliczenia zarówno tej gwarancji, jak i premii uchwała nr 125 przyjęła sumę wkładu, stanowiąc, że warunkiem uzyskania premii gwarancyjnej jest:1) gromadzenie i utrzymywanie wkładu na książeczce przez okres co najmniej dwóch lat;2) wykorzystanie wkładu na budownictwo mieszkaniowe w celu zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych właściciela książeczki (§ 4 ust. 2 uchwały), a warunkiem uzyskania premii za systematyczne oszczędzanie jest odprowadzenie z zarobków do Powszechnej Kasy Oszczędności zadeklarowanej kwoty z przeznaczeniem na wkład mieszkaniowy lub budowlany w spółdzielniach budownictwa mieszkaniowego (§ 6 ust. 1 uchwały).Sposób realizacji obydwu wymienionych bodźców, pokrywanych z budżetu Państwa (§ 8 uchwały), nie budził i nie budzi wątpliwości w odniesieniu do gromadzonych wkładów mieszkaniowych. Wkład mieszkaniowy - co podniesiono wyżej - podlega uiszczeniu przez członka spółdzielni w całości. Powoduje to konieczność gromadzenia na książeczce oszczędnościowej kwoty odpowiadającej wysokości wkładu mieszkaniowego. Suma oszczędności zgromadzonych na ten cel przez członka na książeczce oszczędności przed uzyskaniem przydziału stanowi zatem podstawę do określenia premii gwarancyjnej i premii za systematyczne oszczędzanie. Kwoty przewyższające tak wymagany wkład mieszkaniowy, wpłacane później ratalnie, nie wchodzą więc w skład podstawy do określenia zakresu wspomnianych bodźców.Wątpliwości natomiast może budzić - jak to zauważono w pytaniu prawnym Ministra Sprawiedliwości - jaka kwota zgromadzona na mieszkaniowej książeczce oszczędnościowej z przeznaczeniem na wkład budowlany stanowi podstawę do określenia należnych oszczędzającemu premii gwarancyjnej i premii za systematyczne oszczędzanie: czy kwota stanowiąca konieczne minimum wkładu, jakie członek musi wpłacić przed uzyskaniem przydziału, czy też cały wkład budowlany, na który - jak już zaznaczono - składają się także późniejsze ratalne wpłaty?Samo sformułowanie uchwały nr 125, która mówi o obliczaniu wspomnianych gwarancji i premii od sumy wkładu, mogłoby prowadzić do przyjęcia drugiej z powyższych obu możliwości. Jednakże wykładnia logiczna przepisów uchwały nr 125 przemawia za tym, że premie w niej przewidziane przysługują jedynie od części zgromadzonych oszczędności, odpowiadającej kwocie wymaganej od członka zaliczki na wkład budowlany, zaliczki, którą członek musi wpłacić przed przydziałem. Za taką wykładnią przemawia przede wszystkim to, że uchwała - co wynika z jej preambuły - nie premiuje gromadzenia środków pieniężnych w PKO jako takiego (zachętą do gromadzenia środków pieniężnych na książeczkach PKO są różnorakie inne premie, odsetki itd.), lecz zachęca w drodze specjalnego premiowania do gromadzenia oszczędności na ściśle określony cel, jakim jest uzyskanie wkładu mieszkaniowego lub budowlanego (§ 1 uchwały), a w konsekwencji lokalu mieszkalnego. Cel ten, jeśli chodzi o uzyskanie lokalu mieszkalnego na warunkach własnościowych, może być osiągnięty za pomocą wspomnianej zaliczki na wkład budowlany. Skoro więc oszczędzający nie musi oczekiwać na przydział lokalu mieszkalnego do czasu zgromadzenia wkładu budowlanego w pełnej wysokości, nie zachodzi potrzeba stosowania bodźców przewidzianych w uchwale także do nadwyżki ponad niezbędną część wkładu budowlanego. Gwarancje (por. § 8 uchwały) Państwa dotyczące stworzenia zainteresowanym w uzyskaniu mieszkania możliwości realizacji tego zamierzenia ograniczają się do sumy oszczędności wystarczającej do uzyskania przydziału mieszkania.Dalej idące uprzywilejowanie oszczędności za pomocą środków przewidzianych uchwałą nr 125 nie znajdowałoby żadnego racjonalnego usprawiedliwienia, zwłaszcza że z przedterminową spłatą reszty wkładu w spółdzielni typu własnościowego i w spółdzielczym zrzeszeniu budowy domów jednorodzinnych wiąże się częściowe jego umorzenie (por. § 10 uchwały nr 281 Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1971 r. w sprawie zasad realizacji i finansowania uspołecznionego budownictwa mieszkaniowego - M.P. Nr 60, poz. 398). Przy takim stanie prawnym doszłoby - przy przyjęciu wykładni odrzuconej w niniejszej uchwale - do podwójnego uprzywilejowania niektórych członków spółdzielni, raz w drodze przyznania im premii gwarancyjnej i za systematyczne oszczędzanie, drugi raz przez możliwość uzyskania zwrotu części sumy uiszczonej przez niego tytułem wkładu, po umorzeniu części kredytu bankowego przyznanego spółdzielni (por. uchwała nr 52 Zarządu Centralnego Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowego z dnia 25 czerwca 1973 r. w sprawie zasad ustalania wkładów mieszkaniowych i budowlanych - Inf. i Kom. CZSBM, Nr 8, poz. 76). Stanowiłoby to także niczym nieuzasadnione uprzywilejowanie członków uzyskujących przydział mieszkania na warunkach własnościowych w porównaniu z członkami, którzy uzyskują spółdzielcze prawo do lokalu typu lokatorskiego. Tego rodzaju wykładni nie dałoby się też pogodzić z zamierzeniami polityki mieszkaniowej, zmierzającej m.in. do racjonalnego obciążenia zainteresowanych w uzyskaniu mieszkania przy uwzględnieniu zasady równego traktowania wszystkich członków spółdzielni.Odmiennego stanowiska nie da się też wyprowadzić z przepisów opartego na powołanej wyżej uchwale nr 125 Rady Ministrów zarządzenia Ministra Finansów z dnia 29 maja 1965 r. w sprawie zasad obsługi przez Powszechną Kasę Oszczędności mieszkaniowych książeczek oszczędnościowych (M.P. Nr 27, poz. 144). Zarządzenie to nie ogranicza co prawda expressis verbis zakresu korzyści z tytułu premii gwarancyjnej i za systematyczne oszczędzanie, ale wykładnia zawartych w nim postanowień nie może nie uwzględniać zasadniczego celu, jakim służyć ma to zarządzenie i poprzedzająca je uchwała nr 125 Rady Ministrów, a także wydane przez PKO postanowienia w sprawie gromadzenia wkładów mieszkaniowych na książeczkach oszczędnościowych z grudnia 1965 r. (stanowiące wkładkę do mieszkaniowych książeczek oszczędnościowych PKO). Przy takim założeniu brak wyraźnego ograniczenia podstawy dla określenia korzyści z tytułu omawianych bodźców w odniesieniu do wkładu budowlanego nie może być rozumiany jako zamiar premiowania takiego wkładu także w części przewyższającej wymaganą dla uzyskania mieszkania własnościowego (domku jednorodzinnego) zaliczkę.Nie może także stanowić kontrargumentu to, że wcześniejsze przepisy, regulujące zapewnienie realnej wartości wkładów mieszkaniowych (M.P. z 1958 r., Nr 28, poz. 165 i Nr 26, poz. 156), zapewniały wyraźnie wartość wkładów mieszkaniowych do 50% kosztów budowy mieszkania o pow. 85 m2 i wyraźnie też wyłączały od tego przywileju wyższą sumę oszczędności przeznaczoną na wkład. Rezygnacja z dawnego sformułowania przepisu prawa nie może sama przez się oznaczać przyjęcia w nowym unormowaniu za podstawę określenia premii gwarancyjnej i za systematyczne oszczędzanie całej sumy oszczędności przeznaczonych na wkład budowlany, a nie tylko do wysokości wymaganej zaliczki.Z tych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji.