III CZP 57/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Niejadlik. Sędziowie SN: G. Bieniek (sprawozdawca), K. Kołakowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zdzisława M. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej w W. o nakazanie przydziału mieszkania po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki we Wrocławiu postanowieniem z dnia 19 czerwca 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy sąd władny jest badać zasadność uchwały właściwego organu spółdzielni mieszkaniowej dotyczącej przydzielenia mieszkania z tzw. listy przyspieszeń?"podjął następującą uchwałę:Sąd władny jest badać zasadność sporządzonej przez właściwy organ spółdzielni mieszkaniowej listy przyśpieszeń przydziału mieszkań tylko wówczas, gdy została ona sporządzona w całości lub w części w sposób oczywiście sprzeczny z kryteriami ustalonymi przez przepisy statutu lub regulaminu przydziału mieszkań; sąd nie jest natomiast władny dokonywać weryfikacji ocen właściwych organów spółdzielni mieszkaniowej odnośnie do spełnienia warunków niezbędnych do umieszczenia członka spółdzielni na liście przyśpieszeń przydziału mieszkań; zakwestionowanie przed sądem tych ocen byłoby możliwe jedynie w sytuacji, kiedy ocena właściwych organów spółdzielni mieszkaniowej dokonana została z rażącym pokrzywdzeniem tego członka spółdzielni, który w drodze sądowej ubiega się o umieszczenie go na liście przyśpieszeń przydziału mieszkań.Uzasadnienie faktycznePowód Zdzisław M. jest członkiem pozwanej Spółdzielni od 1974 r. i uiścił pełny wkład mieszkaniowy na lokal własnościowy typu M-4. Jego kolejność przydziału mieszkania określa umowa nosząca numer 2094. W 1984 r. przy ustalaniu projektu list podstawowych powód nie został ujęty, ponieważ według kolejności przydziałów lista mieszkań typu M-4 kończy się na numerze umowy 234. W tej sytuacji powód wielokrotnie podejmował w pozwanej Spółdzielni bezskutecznie starania o przyspieszenie przydziału, powołując się na swoje trudne warunki mieszkaniowe, rodzinne i zdrowotne. Odmowa pozwanej Spółdzielni w zakresie umieszczenia go na liście przyspieszeń została przez powoda zakwestionowana przed Sądem Rejonowym dla Wrocławia-Śródmieścia, który wyrokiem z dnia 13 marca 1985 r. nakazał pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej w W. przydzielenie powodowi lokalu mieszkalnego typu własnościowego M-4. Sąd Rejonowy uznał, że analiza warunków rodzinnych i mieszkaniowych niektórych osób umieszczonych na liście przyspieszeń pozwala stwierdzić, że warunki te są lepsze od tych, w jakich znajduje się powód, a zatem umieszczenie go na liście przyspieszeń jest uzasadnione w świetle § 23 ust. 4 statutu pozwanej Spółdzielni.Rozpoznając rewizję Spółdzielni od tego wyroku, Sąd Wojewódzki we Wrocławiu powziął wątpliwość, czy sąd władny jest badać zasadność uchwały właściwego organu spółdzielni mieszkaniowej dotyczącej przydzielenia mieszkania z tzw. listy przyspieszeń. Wątpliwościom tym Sąd Wojewódzki dał wyraz w sformułowanym pytaniu prawnym, przedstawionym Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 391 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z ustalonym poglądem stosunek łączący członka ze spółdzielnią, zwany stosunkiem członkostwa, jest stosunkiem cywilnoprawnym. Konsekwencją tego stanowiska jest stwierdzenie, że wszelkie roszczenia wynikające z tego stosunku, a wśród nich także roszczenie o przydział mieszkania spółdzielczego (o umieszczenie na liście przydziałów), mają także charakter cywilnoprawny. W orzecznictwie wyjaśniono też, że tylko dochodzenie przed sądem praw organizacyjno-spółdzielczych, wynikających wprost ze stosunku członkostwa, uzależnione jest - w myśl art. 33 § 1 prawa spółdzielczego - od wyczerpania postępowania wewnątrzspółdzielczego. Natomiast dochodzenie tzw. indywidualnych praw majątkowych, wynikających z dodatkowych zdarzeń (np. z przydziału), a do takich należy prawo uzyskania przez członka mieszkania spółdzielczego, nie następuje - w świetle art. 32 i 33 prawa spółdzielczego - w postępowaniu wewnątrzspółdzielczym, członek zaś może ich dochodzić wprost przed sądem na zasadach ogólnych, żądając ich zasądzenia lub ustalenia. Powyższego stwierdzenia w niczym nie podważa fakt, że statut spółdzielni może objąć postępowaniem wewnątrzspółdzielczym także sprawy o indywidualne prawa majątkowe (art. 34 prawa spółdzielczego). Członek spółdzielni może, ale nie musi, z tej drogi korzystać. Może natomiast zwrócić się wprost do sądu przed wszczęciem postępowania wewnątrzspółdzielczego, w czasie jego trwania, jak również po jego zakończeniu. Członek spółdzielni może się także żalić na niekorzystną dla niego uchwałę zarządu do rady spółdzielni (np. w sprawie pominięcia go na liście przyspieszeń przydziału mieszkań) w trybie skarg i zażaleń. Nie jest to jednak postępowanie wewnątrzspółdzielcze.Powyższe stwierdzenie należy odnieść wprost do sytuacji, gdy członek spółdzielni dochodzi na drodze sądowej przydziału mieszkania, kwestionując prawidłowość sporządzonej przez zarząd spółdzielni tzw. listy przyspieszeń przydziału mieszkań. Zgodnie bowiem z przepisami regulaminu przyjmowania członków, przydziału i zamiany mieszkań, listę przyspieszeń sporządza zarząd spółdzielni po zasięgnięciu opinii społecznej komisji mieszkaniowej, odwołania zaś rozpoznaje rada spółdzielni, która ustala ostateczną listę przyspieszeń. Taki tryb sporządzania listy przyspieszeń nie oznacza wszakże, aby członek spółdzielni nie mógł w drodze sądowej dochodzić roszczenia o przydział mieszkania (o umieszczenie go na liście przydziałów), bez wyczerpania postępowania wewnątrzspółdzielczego.Przechodząc do kwestii prawnej przedstawionej przez Sąd Wojewódzki, wypada przede wszystkim wskazać, że w uchwale z dnia 6 lipca 1984 r. III CZP 36/84 (OSNCP 1985, z. 2-3, poz. 22) Sąd Najwyższy wyjaśnił, iż w sprawie o to, czy członkowi spółdzielni mieszkaniowej przysługuje prawo do przydzielenia mu mieszkania, sąd dokonuje oceny, czy pominięcie powoda przez zarząd spółdzielni na liście przydziałów, sporządzonej na podstawie opinii społecznej komisji mieszkaniowej, było w świetle obowiązującego regulaminu przydziału uzasadnione. Pogląd ten - sformułowany istotnie w stanie faktycznym dotyczącym pominięcia powoda na liście podstawowej - ma walor ogólniejszy i należy go odnieść odpowiednio do innych list przydziałów mieszkań, których sporządzanie przewidują postanowienia statutu spółdzielni lub regulaminu przyjmowania członków, przydziału i zamiany mieszkań. Najczęściej chodzi tu - pomijając listę podstawową - o listy: warunkową do listy podstawowej, przyspieszeń, wykwaterowań i zamiany. Brak bowiem jest jakichkolwiek podstaw do tego, aby wyłączyć ingerencję sądową w tych sprawach wówczas, gdy na tle sporządzania tych list powstanie spór między zainteresowanymi osobami. Jak to wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyżej powołanej uchwały, generalnej zasady, że sądy są powołane do ochrony wszelkich praw cywilnych nie wyłącza (lub ogranicza) ani przepis art. 2 § 2 prawa spółdzielczego (który to przepis nie dotyczy ingerencji sądowej, przewidzianej na wypadek sporów między zainteresowanymi osobami a spółdzielnią), ani okoliczność, iż niektóre przepisy prawa spółdzielczego (np. art. 42) regulują w sposób specjalny rozpoznanie przez sądy niektórych spraw cywilnych (ma to tylko takie znaczenie, że przy braku szczególnego uregulowania zainteresowani mogą dochodzić swych praw na tzw. zasadach ogólnych, określonych w prawie materialnym i procesowym).Dopuszczając zatem generalnie badanie przez sąd zasadności sporządzania list przydziałów mieszkań rozważyć należy, jak daleko sięga zakres tej ingerencji sądowej, a w szczególności, czy zakres ingerencji sądowej jest zróżnicowany przy poszczególnych rodzajach list przydziałów. Już wyżej wskazano, najczęściej regulaminy przydziału mieszkań przewidują sporządzanie list: podstawowej, warunkowej do listy podstawowej, przyspieszeń, wykwaterowań i zamiany. Kryteria, według których sporządzone są listy, są nie tylko z natury swej zróżnicowane, lecz w niejednakowym stopniu mogą być poddane kontroli sądowej. Jedne kryteria są ścisłe i jednoznaczne, np. przy liście podstawowej decyduje kolejność wynikająca z numeru umowy, inne mają charakter ocenny i wartościujący, np. przy liście przyspieszeń decydują warunki mieszkaniowe, zdrowotne i rodzinne. Musi to rzutować na zakres ingerencji sądowej przy ocenie zasadności sporządzania określonej listy z przepisami regulaminu przydziału, w których sprecyzowano kryteria sporządzania list. O ile przy kryteriach ścisłych (porównywalnych) jest to kontrola pełna, o tyle przy kryteriach ocennych ingerencja sądowa musi być ograniczona. W tym ostatnim przypadku może ona obejmować jedynie te sytuacje, kiedy listę sporządzono w sposób oczywiście sprzeczny z kryteriami ustalonymi w statucie lub regulaminie przydziału mieszkań. Powyższe prowadzi do stwierdzenia, że sąd władny jest badać prawidłowość sporządzenia listy przyspieszeń przydziału mieszkań o tyle, o ile została ona sporządzona w całości lub w części w sposób oczywiście sprzeczny z kryteriami ustalonymi dla jej sporządzenia przez przepisy statutu lub regulaminu mieszkań. Może to dotyczyć sytuacji, gdy listę przyspieszeń sporządzono w ogóle według innych kryteriów, gdy umieszczono na niej członka spółdzielni, który nie spełnia warunków niezbędnych do zakwalifikowania na listę przyspieszeń itp. Sąd nie może natomiast zastępować właściwych organów spółdzielni w dokonywaniu ocen np. warunków zdrowotnych, rodzinnych czy mieszkaniowych członka spółdzielni umieszczonego na liście przyspieszeń i członka spółdzielni ubiegającego się przed sądem o umieszczenie na tej liście lub dokonywać weryfikacji tych ocen. Zakwestionowanie przed sądem tych ocen byłoby możliwe tylko wówczas, gdyby ocena właściwych organów spółdzielni została dokonana z rażącym pokrzywdzeniem członka ubiegającego się o umieszczenie na liście przyspieszeń przydziału mieszkań.Powyższe rozważania upoważniają do stwierdzenia, że członek spółdzielni mieszkaniowej może domagać się w drodze sądowej przydziału mieszkania z tzw. listy przyspieszeń wówczas, gdy wykaże, że spełnia określone w statucie lub regulaminie przydziału mieszkań warunki do umieszczenia go na liście przyspieszeń, a jednocześnie, iż sporządzona przez zarząd spółdzielni lista przyspieszeń pozostaje w całości lub w części w oczywistej sprzeczności z kryteriami sporządzania tej listy ustalonymi w statucie lub regulaminie przydziału mieszkań.Z powyższych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.