III CZP 66/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Niejadlik (sprawozdawca).Sędziowie SN: Ł. Grygołajtys, M. Sychowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisławy C. i Władysława M. przeciwko Stanisławowi J. o odszkodowanie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Tarnowie postanowieniem z dnia 19 czerwca 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy żądanie wydania dolarów spadkobiercy pominiętemu przez sąd zagraniczny dzielący spadek po obywatelu państwa obcego od spadkobiercy przez fakt ten wzbogaconego narusza zasadę z art. 358 § 1 k.c.?"podjął następującą uchwałę:Osoba pominięta wskutek zwykłej pomyłki jako spadkobierca ustawowy w postępowaniu spadkowym przeprowadzonym przez sąd zagraniczny może dochodzić przed sądem polskim od współspadkobiercy, który w wykonaniu orzeczenia o dziale spadku przejął również jej należną część majątku (zagranicznych środków płatniczych), zapłaty uzyskanego przezeń wzbogacenia (art. 405 k.c.) tylko w pieniądzu polskim (art. 358 § 1 k.c., art. 1 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o zaciąganiu nowych i określaniu wysokości nie umorzonych zobowiązań pieniężnych - Dz. U. Nr 45, poz. 332).Uzasadnienie faktyczneJan J., obywatel USA, zmarł 15 lipca 1970 r. w La Porte (USA) w stanie wolnym i nie pozostawił testamentu. W skład spadku wchodziło 18.077,88 dolarów USA. Sąd Okręgowy w La Porte dokonał działu tego spadku między spadkobierców ustawowych (rodzeństwo i dzieci rodzeństwa) mieszkających w USA i w Polsce (1974 r.). Wskutek pomyłki doszło do pominięcia dalszych - uprawnionych do dziedziczenia według prawa stanu Indiana - spadkobierców mieszkających w Polsce, wśród nich dzieci po siostrze spadkodawcy Annie M. (powodów). Sędzia amerykański jednak odmówił zmiany orzeczenia działowego i uwzględnienia pominiętych spadkobierców. W tej sytuacji Konsulat Generalny PRL w Chicago imiennie przekazał - za pośrednictwem Banku PKO - na rzecz uwzględnionych polskich spadkobierców konkretne sumy pieniężne, w tym na rzecz pozwanego Stanisława J. kwotę 2.796,46 dolarów USA. W wyniku porozumienia, do którego nie przystąpił pozwany Stanisław J. i wskutek tego doszło do pominięcia powodów, spadkobiercy pominięci przez sąd amerykański otrzymali od spadkobierców wymienionych w orzeczeniu działowym równowartość rzeczywiście im należnych udziałów w spadku po Janie J. Na powodów Stanisławę C. i Władysława M. przypadło po 365,00 dolarów USA. Mimo uzyskania takich nadwyżek ponad należny udział w spadku pozwany Stanisław J. odmówił wypłacenia im tych kwot pieniężnych. Powództwo jednak o zapłatę po 365,60 dolarów USA lub po 365,60 bonów towarowych Banku PKO Sąd Rejonowy w Dąbrowie Tarnowskiej oddalił, gdyż bony towarowe nie są pieniądzem, a uwzględnieniu powództwa o zapłatę powodom kwot po 365,60 dolarów USA sprzeciwiał się przepis art. 358 § 1 k.c. Przy rozpoznawaniu sprawy wskutek rewizji powodów powstało dla Sądu Wojewódzkiego zagadnienie prawne przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.Spadkobierca pominięty wywodzi - jak to przytacza Sąd Wojewódzki - swoje roszczenie z przepisów normujących bezpodstawne wzbogacenie. Bezpodstawne wzbogacenie może również polegać na uzyskaniu przez wzbogaconego takiej korzyści, która - jak w sprawie opisanej w pytaniu prawnym - powinna była wejść do majątku zubożonego (orz. SN z dnia 17 marca 1967 r. I CR 370/66 - OSNCP 1967, z. 12, poz. 222). Z przepisów art. 405-409 k.c. wypływa roszczenie o odzyskanie w naturze tego, co zubożony utracił. Zwrot korzyści w naturze polega na wydaniu rzeczy stanowiącej przedmiot wzbogacenia, a więc rzeczy co do tożsamości oznaczonej. Nie ma już jednak wzbogacony obowiązku zwrócenia, w zamian utraconych rzeczy rodzajowo oznaczonych, odpowiedniej ilości rzeczy tego samego gatunku (orz. SN z dnia 31 stycznia 1959 r. 4 CR 380/58 - OSPiKA 1969, poz. 42). Roszczenie zubożonego sprowadza się tu do zapłaty wartości wzbogacenia w pieniądzu.Podobna sytuacja zachodzi wówczas, gdy przedmiotem wzbogacenia są pieniądze. Pieniądze, to swoiste rzeczy. Nie występują one jednak w obrocie (wyjąwszy numizmatyczny) jako rzeczy oznaczone co do tożsamości lub gatunku.W zobowiązaniu pieniężnym przedmiotem świadczenia jest określona wartość ekonomiczna pod postacią sumy pieniężnej, wyrażonej w jakichkolwiek znakach pieniężnych. Z punktu widzenia ekonomicznego pieniądzem jest również pieniądz zagraniczny. To wskazuje, że wzbogacenie spadkobiercy - uwzględnionego przy podziale spadku - na skutek wejścia do jego majątku określonej kwoty dolarów USA, miało również charakter uzyskania przezeń korzyści majątkowej w postaci sumy pieniężnej, kosztem współspadkobiercy pominiętego przy tym przez zagraniczny sąd. Ta suma pieniężna, wskutek zmieszania wyrażających ją środków z innymi zagranicznymi środkami płatniczymi (dolarami złożonymi na koncie dewizowym w Banku PKO) wzbogaconego - przez włączenie do jego majątku - utraciła jednak swoją odrębność. Skoro tak, to nie ma przeciwwskazań do uznania, że zubożonemu spadkobiercy przysługuje roszczenie nie o wydanie mu 365,00 dolarów USA, lecz o zapłatę kwoty pieniężnej odpowiadającej wartości wzbogacenia spadkobiercy uwzględnionego przy podziale spadku.Zobowiązanie, w którym przedmiotem świadczenia jest suma pieniężna, jest zobowiązaniem pieniężnym. Pieniężnym jest tym samym zobowiązanie wzbogaconego do zapłacenia sumy pieniężnej uzyskanej w obcej walucie kosztem zubożonego. Przepis art. 358 § 1 k.c. - jako konkretyzacja uregulowania zawartego w dekrecie z dnia 27 lipca 1949 r. o zaciąganiu nowych i określaniu wysokości nie umorzonych zobowiązań pieniężnych (Dz. U. Nr 45, poz. 332) - przyjmuje jako zasadę, że zobowiązania pieniężne na obszarze PRL mogą być wyrażone tylko w pieniądzu polskim. Wyjątków od tej zasady dla zobowiązań pieniężnych z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia nie przewiduje - właściwa tu (do faktycznego wzbogacenia doszło w 1986 r.) - ustawa z dnia 22 listopada 1983 r. prawo dewizowe (Dz. U. Nr 63, poz. 288). Dolary USA są - według art. 6 ust. 1 pkt 1 tej ustawy - wartościami dewizowymi. Nakaz świadczenia w obcej walucie doprowadziłby tu do sytuacji identycznej z obrotem dewizowym (art. 7 ust. 1 pkt 2), a dokonywanie takiego obrotu wymaga zezwolenia dewizowego (art. 11). Zubożony spadkobierca nie legitymuje się indywidualnym zezwoleniem dewizowym, a świadczenia uzyskanej w obcej walucie wartości wzbogacenia w tej samej walucie na rzecz zubożonego nie zostały objęte ustanowionym w art. 20 tej ustawy generalnym zezwoleniem dewizowym. W takiej zaś sytuacji godziłoby we wspomniane przepisy zasądzenie od uwzględnionego spadkobiercy sumy pieniężnej, odpowiadającej wartości uzyskanego przezeń w obcej walucie wzbogacenia, w innej walucie aniżeli polski pieniądz na rzecz spadkobiercy pominiętego omyłkowo przy dziale spadku przez sąd zagraniczny. Do odmiennych wniosków nie może - w świetle tych przepisów - prowadzić stwierdzenie, że uwzględniony spadkobierca jest w posiadaniu obcej waluty odpowiadającej wartości uzyskanego przez niego wzbogacenia (por. orz. SN z dnia 16 lipca 1980 r. III CRN 115/80 - OSNCP 1981, z. 2-3, poz. 38).Mając na uwadze przestawione zagadnienie prawne rozstrzygnął Sąd Najwyższy jak w sentencji uchwały.