III CZP 87/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN W. Sutkowski. Sędziowie SN: G. Bieniek, S. Dmowski (sprawozdawca), A. Gola, T. Miłkowski, Z. Marmaj, K. Piasecki.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, W. Bryndy, rozpoznał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 października 1986 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:"Czy w sprawie o dział spadku, toczącej się z udziałem uczestnika postępowania będącego osobą zagraniczną, zawarcie ugody sądowej wymaga uprzedniego zezwolenia dewizowego?"podjął następującą uchwałę i nadał jej moc zasady prawnej:Zawarcie ugody sądowej między spadkobiercami w sprawie o dział spadku toczącej się z udziałem uczestnika postępowania będącego osobą zagraniczną nie wymaga zezwolenia dewizowego.Uzasadnienie faktyczneI. Ustawa z dnia 22 listopada 1983 r. Prawo dewizowe (Dz. U. Nr 63, poz. 288) reguluje - co wynika jednoznacznie z brzmienia jej art. 1 - cztery kwestie, a mianowicie: 1) uprawnienia do posiadania przez osoby krajowe i osoby zagraniczne wartości dewizowych w kraju oraz uprawnienia do posiadania przez osoby krajowe tych wartości za granicą, 2) obrót dewizowy oraz zasady ustalania i realizowania należności i zobowiązań pieniężnych w tym obrocie, 3) obowiązek zgłaszania mienia osób krajowych znajdującego się za granicą i mienia osób zagranicznych znajdującego się w kraju oraz ograniczenia niektórych czynności nie stanowiących obrotu dewizowego i 4) właściwość organów w sprawach dewizowych oraz zakres i zasady kontroli dewizowej. Określa przy tym i normuje - w przeciwieństwie do poprzednio obowiązującej ustawy dewizowej z 1952 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 133) - wiele zagadnień w sposób szczegółowy.Pytanie postawione przez Ministra Sprawiedliwości dotyczy tylko zagadnienia wymagalności uprzedniego zezwolenia dewizowego na zawarcie ugody sądowej w sprawie o dział spadku toczącej się z udziałem uczestnika postępowania będącego osobą zagraniczną. Dlatego też nie zachodzi potrzeba rozważania wszystkich kwestii uregulowanych w art. 1, lecz jedynie wiążących się z postępowaniem działowym w sprawach spadkowych.II. Ponieważ Minister Sprawiedliwości formułując przytoczone w sentencji uchwały pytanie prawne wniósł wyraźnie o dokonanie wykładni art. 20 pkt 1 prawa dewizowego w związku z art. 223 § 2 art. 203 § 4 k.p.c., należy w pierwszej kolejności poświęcić uwagę temu zagadnieniu.Przepis art. 20 prawa dewizowego zamieszczony w rozdziale drugim ustawy. zatytułowanym "Posiadanie wartości dewizowych i dokonywanie obrotu dewizowego", zawiera w swej istocie ustawowe zezwolenie dewizowe ogólne na dokonywanie (podejmowanie) określonych w nim czynności, w większości czynności obrotu dewizowego. a więc obrotu. na dokonywanie którego wymagane jest - w myśl ogólnej zasady wyrażonej w art. 11 ustawy - zezwolenie dewizowe.Podlegający wykładni - zgodnie z wnioskiem Ministra Sprawiedliwości - pkt 1 art. 20 prawa dewizowego przewiduje zwolnienie od wymagania uzyskania zezwolenia dewizowego na dokonywanie czynności obrotu dewizowego przez organy państwowe. w tym i przez sądy, w postępowaniu karnym, karnym skarbowym, w sprawach o wykroczenie, w postępowaniu cywilnym i administracyjnym, z wyjątkiem czynności tego obrotu dokonywanych na zlecenie osób zagranicznych lub na ich rzecz, chociażby bez zlecenia, chyba że następuje zwrotne wydanie im wartości dewizowych. Z unormowania powyższego wynika, że dotyczy ono czynności dokonywanych przez organy państwowe w określonych postępowaniach, a nie o czynności stron, czy też uczestników biorących udział w takich postępowaniach. Gdy chodzi o dokonywanie czynności obrotu dewizowego przez sąd, oznacza to, że sąd rozpoznając sprawę karną przeciwko osobie zagranicznej, czy też sprawę cywilną toczącą się z udziałem takiej osoby lub mającą za przedmiot wartości dewizowe i wydając orzeczenie (w sprawie karnej wyrok skazujący osobę zagraniczną na karę grzywny, orzekający przepadek czy też konfiskatę itp., a w sprawie cywilnej wyrok zasądzający alimenty, odszkodowanie z czynu niedozwolonego, należność za wykonane usługi itp., a także postanowienie w postępowaniu nieprocesowym, np. znoszące współwłasność nieruchomości), a nawet zarządzenie, nie musi uzyskiwać zezwolenia dewizowego ani żądać od stron (uczestników postępowania) takiego zezwolenia. Rozpoznając sprawy i wydając orzeczenia i zarządzenia, mające nawet powodować w przyszłości płatność środkami stanowiącymi wartości dewizowe lub przeniesienie wartości dewizowych, sąd realizuje nałożenie na niego zadania i nie działa na zlecenie ani na rzecz osób zagranicznych w rozumieniu pkt 1 art. 20 prawa dewizowego. Działaniem sądu w ramach realizacji jego zadań będzie również dla przykładu pobranie od powoda będącego osobą zagraniczną (cudzoziemcem w rozumieniu przepisów k.p.c.) kaucji na zabezpieczenie kosztów procesu. Natomiast działaniem na zlecenie czy na rzecz osoby zagranicznej (wymagającym zezwolenia dewizowego) - działanie nie wiążące się bezpośrednio z udziałem osoby zagranicznej jako strony, czy też uczestnika postępowania (np. pobranie kaucji zabezpieczającej w walucie polskiej od obywatela polskiego działającego na rzecz powoda cudzoziemca).Unormowanie zawarte w art. 20 pkt 1 prawa dewizowego nie dotyczy dokonywania czynności obrotu dewizowego w drodze ugody sądowej. Czynność prawna dokonana w drodze każdej ugody, a więc również i ugody sądowej, nie jest czynnością sądu jako organu państwowego, lecz czynnością stron, czy też uczestników postępowania sądowego, zawierających ugodę. Kwestię tę wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 grudnia 1969 r. III CZP 43/69 (OSNCP 1970, z. 3, poz. 40) stwierdzając, że ugoda sądowa jest czynnością procesową uprawnionych podmiotów, że "zawarte w treści ugody porozumienie co do istniejącego między stronami stosunku prawnego ma charakter zgodnego oświadczenia woli, a więc czynności prawnej zmierzającej do wywołania skutków prawnych w dziedzinie prawa materialnego", i że zawarte "przed sądem porozumienie jest ugodą w rozumieniu art. 917 k.c.". W świetle powyższego wyjaśnienia ugoda sądowa jest umową zarówno w rozumieniu prawa cywilnego, jak i dewizowego. Ugoda sądowa w sprawie o dział spadku ma o tyle szczególny charakter, że stanowi w istocie umowę o dział spadku i podlega ocenie w ramach art. 1037 § 1 k.c. (takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 30 kwietnia 1963 r. III CO 12/63 - OSNCP 1963, z. 11, poz. 238).Wniosku o zbędności zezwolenia dewizowego na dokonanie czynności obrotu dewizowego w ugodzie sądowej nie można też wyprowadzać z przepisów art. 223 § 2 i art. 203 § 4 k.p.c. nakładających na sąd obowiązek uznania za niedopuszczalną ugody, jeżeli czynność dokonana ugodą byłaby niezgodna z prawem (w tym z prawem dewizowym), z zasadami współżycia społecznego albo rażąco naruszała usprawiedliwiony interes osób uprawnionych. Prawo i obowiązek oceny zgodności ugody sądowej z prawem, a więc również z prawem dewizowym, nie są równoznaczne z posiadaniem przez sąd uprawnień organu dewizowego. Oznacza to, że sąd oceniający zgodność zawartej przed nim ugody ma obowiązek badania, czy ugodą nie dokonuje się obrotu dewizowego, na który wymagane jest zezwolenie dewizowe. Może przy tym dopuścić do zawarcia ugody i umorzyć postępowanie tylko w wypadku stwierdzenia, że przedmiotem ugody nie jest czynność obrotu dewizowego, na którą wymagane jest zezwolenie. W żadnym natomiast razie nie może zastąpić organu dewizowego i zezwolić na dokonanie obrotu. Gdy w grę wchodzi obrót dewizowy, sąd powinien zobowiązać strony (uczestników postępowania) do przedstawienia zezwolenia dewizowego, a w razie niezłożenia takiego zezwolenia odmówić zgody na zawarcie ugody.III. Podniesione argumenty - na tle przepisów art. 20 pkt 1 prawa dewizowego oraz art. 223 § 1 i art. 203 § 4 k.p.c. - uzasadniają stanowisko, że przepis art. 20 pkt 1 prawa dewizowego nie zwalnia stron (uczestników postępowania) od obowiązku przedstawienia zezwolenia dewizowego na zawarcie między osobą krajową i osobą zagraniczną (a nawet między osobami krajowymi) ugody sądowej powodującej lub mającej spowodować obrót dewizowy. Takie też stanowisko zajął Minister Finansów w wytycznych wydanych - na podstawie art. 35 prawa dewizowego - w porozumieniu z Prezesem Narodowego Banku Polskiego (nie opublikowana instrukcja nr ZG 1/84), stwierdzając w pkt 63, że wymagane jest zezwolenie dewizowe na "zawarcie ugody sądowej między osobą krajową a osobą zagraniczną na dokonywanie obrotu wartościami dewizowymi". Nie można w tym wypadku podzielić poglądu wyrażonego w uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 2 maja 1986 r. III CRN 50/86, że ani postanowienie sądowe umarzające postępowanie, ani ugoda sądowa nie są czynnościami rozporządzającymi, "albowiem do ich wykonania, po uprawomocnieniu się postanowienia, niezbędne jeszcze będzie podjęcie dalszej czynności już rozporządzającej, np. złożenie wniosku do banku o zezwolenie na wywóz dewiz za granicę". Pogląd ten bowiem nie uwzględnia unormowania zawartego w art. 7 ust. 1 pkt 1 prawa dewizowego, według którego obrotem dewizowym jest nie tylko zawarcie umowy lub dokonanie czynności powodującej m.in. płatność wartościami dewizowymi, ale również mającej powodować tę płatność w przyszłości. Gdy się zestawi brzmienie tego przepisu z brzmieniem dalszych punktów art. 7, a przede wszystkim pkt 2 i 3 mówiących o obrocie dewizowym polegającym na dokonaniu płatności środkami stanowiącymi wartości dewizowe albo innym przeniesieniu własności lub posiadania wartości dewizowych oraz o obrocie polegającym na wywozie za granicę wartości dewizowych, to nie można dojść do innego wniosku jak tylko, że zawarcie umowy (ugody - w tym sądowej) lub dokonanie innej czynności powodującej lub mającej powodować płatność oraz wywóz wartości dewizowych za granicę są odrębnymi czynnościami obrotu dewizowego, wymagającymi odrębnych zezwoleń dewizowych. Oczywiście nie można wykluczyć, że jedno zezwolenie będzie obejmowało obie następujące kolejno po sobie czynności obrotu dewizowego.IV. Przytoczone argumenty, w tym wypowiedziane na tle art. 20 pkt 1 prawa dewizowego, nie przesądzają kwestii, czy w sprawie o dział spadku, toczącej się z udziałem uczestnika postępowania będącego osobą zagraniczną, zawarcie ugody sądowej wymaga zezwolenia dewizowego, W szczególności nie przesądzają o trafności poglądu, że zezwolenie dewizowe jest wymagane.Według art. 7 ust. 1 pkt 1 prawa dewizowego obrotem dewizowym jest zawarcie umowy lub dokonanie czynności nie wynikającej z umowy, powodującej lub mającej powodować płatności środkami stanowiącymi wartości dewizowe bądź przeniesienie własności lub posiadania wartości dewizowych albo przeniesienie wierzytelności lub zobowiązania, których przedmiotem są wartości dewizowe. Przepis ten grupując trzy formy obrotu, a mianowicie zawarcie umowy, dokonanie czynności nie będącej umową, ale powodującej te same skutki i przeniesienie wierzytelności (przelew) lub zobowiązania (przejęcie długu), nie wskazuje (chociażby przykładowo) ani wchodzących w grę umów, ani też czynności nieumownych. Trzeba w tej sytuacji przyjąć, iż ma on na uwadze wszelkiego rodzaju umowy, jak również wszelkiego rodzaju czynności nieumowne, i to nie tylko osób krajowych i zagranicznych, będących bezpośrednimi uczestnikami obrotu dewizowego, ale również i organów państwowych (gdyby art. 7 nie dotyczył organów państwowych, zbędne byłoby unormowanie zawarte w art. 20 pkt 1), jeżeli pociągają one za sobą przeniesienie wartości dewizowych z jednej osoby (fizycznej czy prawnej) na inną osobę. Odpowiada to pojęciu obrotu w potocznym znaczeniu, które obejmuje wymianę dóbr i usług. W świetle unormowania zawartego w powołanym art. 7 ust. 1 pkt 1 prawa dewizowego rozważenia wymaga jednak kwestia, czy umowa o dział spadku (ugoda sądowa w tym przedmiocie), której stroną jest osoba zagraniczna, a przedmiotem m.in. wartości dewizowe, powoduje lub może powodować skutki przewidziane w tym przepisie, a więc czy można traktować ją jako czynność obrotu dewizowego, na dokonanie którego wymagane jest - z mocy art. 11 prawa dewizowego - zezwolenie dewizowe.Gdy osoba zagraniczna jest jedynym spadkobiercą, testamentowym lub ustawowym, to na nią przechodzi z chwilą śmierci spadkodawcy zarówno własność, jak i posiadanie wszystkich składników majątkowych wchodzących w skład spadku, w tym wartości dewizowych bezwzględnych (art. 6 ust. 1 prawa dewizowego) i względnych (art. 6 ust. 2). Przejście na spadkobiercę wartości dewizowych, podobnie jak innych składników majątkowych - w tym praw i zobowiązań, które mogą stać się wartościami dewizowymi dopiero w przyszłości (np. na skutek zbycia rzeczy wchodzących w skład spadku), następuje w takim wypadku nie w wyniku umowy czy czynności prawnej nieumownej, lecz na skutek zdarzenia wywołującego skutki prawne, jakim jest śmierć spadkodawcy. Wówczas w żadnym razie nie można mówić o obrocie dewizowym w rozumieniu prawa dewizowego, a w szczególności w rozumieniu art. 7 tego prawa.Przejście spadku na spadkobierców - z mocy prawa, bez potrzeby podejmowania przez nich jakichkolwiek czynności prawnych - następuje także wówczas, gdy spadkobierców jest kilku, i to niezależnie do tego, czy są oni osobami krajowymi w rozumieniu prawa dewizowego, czy też osobami zagranicznymi i co jest przedmiotem spadku. Wszystkie te osoby wstępują w prawa i obowiązki spadkodawcy i stają się współwłaścicielami (w częściach ułamkowych, w jakich dziedziczą spadek) wszystkich rzeczy i praw, w tym także wartości dewizowych, jeżeli takie wchodzą w skład spadku. Dla skuteczności przejścia praw na spadkobierców nie może być wymagane zezwolenie dewizowe, gdyż przejście i nabycie praw w drodze dziedziczenia nie stanowi obrotu dewizowego.Fakt istnienia więcej niż jednego spadkobiercy, jak również okoliczność, iż jeden z nich (tak samo kilku) jest osobą zagraniczną, nie przesądza przy tym o konieczności, czy chociażby potrzebie, przeprowadzania postępowania działowego w przedmiocie spadku, a więc i zawierania umowy (ugody sądowej) o dział spadku, czy też uzyskiwania postanowienia sądowego w tym przedmiocie. Dział spadku będzie całkowicie zbędny w przypadku, gdy w skład spadku wchodzić będą wyłącznie wartości dewizowe znajdujące się w bankach, w tym na rachunkach w walucie zagranicznej. Do dysponowania tego rodzaju majątkiem spadkowym wystarczy bowiem postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, określające, w jakiej części każdy ze spadkobierców dziedziczy spadek.Okoliczność, że przejście całości praw i obowiązków majątkowych spadkodawcy, jako spadku - w tym i wartości dewizowych, na spadkobiercę lub spadkobierców (zarówno testamentowych, jak i ustawowych) następuje z mocy prawa z chwilą śmierci spadkodawcy, będącej zdarzeniem wywołującym skutki prawne, i nie stanowi obrotu dewizowego w rozumieniu art. 7 prawa dewizowego oraz że nie w każdym wypadku dziedziczenia spadku przez więcej niż jednego spadkobiercę wchodzi w grę potrzeba dokonywania działu spadku, nie może pozostawać bez wpływu na rozstrzygnięcie, czy umowa o dział spadku (a więc i ugoda sądowa) zawierana między spadkobiercami dziedziczącymi łącznie (w ułamkowych częściach) cały spadek, zawierająca porozumienie się co do sposobu realizacji przysługujących im praw, stanowi czynność obrotu dewizowego, na którą wymagane jest zezwolenie dewizowe. Uwzględniając obowiązujące w kodeksie cywilnym zasady dziedziczenia (brak jakichkolwiek ograniczeń w zakresie dziedziczenia przez osoby zagraniczne) i podniesione wyżej okoliczności przyjąć należy, że porozumienie się spadkobierców co do sposobu realizacji przysługujących im praw jest umową szczególną nie powodującą obrotu dewizowego. Skoro bowiem i przed zawarciem umowy każdy ze spadkobierców ma prawo do wszystkich przedmiotów wchodzących w skład spadku, w tym i do wartości dewizowych (wprawdzie tylko w ułamkowej części), to trudno mówić o przenoszeniu w drodze porozumienia wartości dewizowych z jednej osoby na drugą, w czym wyraża się obrót dewizowy. Za przyjęciem takiego stanowiska przemawiają, poza argumentami już przytoczonymi, i dalsze, wynikające z unormowań zawartych w prawie dewizowym, mianowicie:1) dokonywanie darowizn wartości dewizowych (z wyjątkiem pieniędzy polskich znajdujących się za granicą) przez osoby zagraniczne i przyjmowanie ich przez osoby krajowe nie wymaga zezwolenia indywidualnego (art. 20 pkt 7 prawa dewizowego);2) spadkobiercami dziedziczącymi spadek z mocy ustawy są z reguły członkowie najbliższej rodziny w rozumieniu art. 8 prawa dewizowego i dokonywanie między nimi darowizn wartości dewizowych nie wymaga zezwolenia - poza ewentualną darowizną na rzecz osoby zagranicznej (art. 20 pkt 14 ustawy);3) gdy chodzi o spadkobierców testamentowych, to ogólne zezwolenie dewizowe zawarte w art. 20 pkt 3 prawa dewizowego na rozporządzenie w testamencie wartościami dewizowymi obejmuje nie tylko samą możliwość sporządzenia testamentu, ale również możliwość realizowania jego postanowień (możliwość wykonania). Sprzeczne z istotą zezwolenia na rozporządzenie testamentowe byłoby założenie, że w przypadku sporządzenia testamentu rozporządzającego majątkiem, w tym wartościami dewizowymi, na rzecz dwóch spadkobierców, czyli powołania dwóch spadkobierców, dla realizacji spadku musieliby oni uzyskiwać dodatkowe zezwolenie dewizowe indywidualne - w wypadku gdyby chociaż jeden ze spadkobierców był osobą zagraniczną w rozumieniu art. 3 prawa dewizowego.Za szczególnym traktowaniem przez ustawodawcę nabywców wartości dewizowych w drodze dziedziczenia przemawia wreszcie fakt udzielenia ogólnego zezwolenia dewizowego (art. 20 pkt 3 prawa dewizowego) nie tylko na wydanie w kraju wartości dewizowych ze spadku otwartego w kraju spadkobiercom i zapisobiorcom będącym osobami krajowymi, ale również obcemu przedstawicielstwu dyplomatycznemu lub urzędowi konsularnemu, uprawnionemu do odbioru tych wartości z mocy umowy międzynarodowej albo na zasadzie wzajemności na rzecz spadkobierców i zapisobiorców będących osobami zagranicznymi. Trudno przyjąć, by ustawodawca umowę o dział spadku zawieraną między spadkobiercami, wśród których znajduje się osoba zagraniczna, traktował jako czynność obrotu dewizowego podlegającą kontroli dewizowej i wymagającą uzyskiwania zezwolenia indywidualnego, a z drugiej strony udzielał zezwolenia dewizowego ogólnego, czyli zwolnił od kontroli dewizowej tego rodzaju czynności, stanowiące niewątpliwie obrót dewizowy, jak wydawanie środków dewizowych spadkobiercom i zapisobiorcom będącym osobami zagranicznymi, działającym za pośrednictwem przedstawicielstw dyplomatycznych czy urzędów konsularnych.V. Argumenty podniesione na tle wykładni art. 7 i 20 prawa dewizowego uzasadniają odpowiedź przytoczoną w sentencji uchwały, ograniczającą się jednak do sytuacji, gdy uczestnikami postępowania działowego i ugody sądowej są wyłącznie spadkobiercy dziedziczący spadek, w tym wartości dewizowe, z mocy ustawy lub testamentu. Odpowiedź nie odnosi się natomiast do przypadków, gdy uczestnikiem takiego postępowania i zawieranej ugody sądowej jest osoba nie będąca spadkobiercą, np. nabywca udziału spadkowego.