III CO 12/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia R. Czarnecki. Sędziowie: Z. Wiszniewski (sprawozdawca), J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Leona K. o dział spadku po Marii K., po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Opolu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy dopuszczalne jest zawarcie ugody w postępowaniu niespornym o dział spadku, a następnie umorzenie postępowania, skoro art. 146 i 147 post. spadk. wymaga, aby w wypadku zgodnego oświadczenia wszystkich spadkobierców zapadło postanowienie działowe?"udzielił następującej odpowiedzi:"Spadkobiercy mogą w toku postępowania o dział spadku zawrzeć umowę o dział spadku. Jeżeli ta umowa jest ważna, sąd umarza postępowanie o dział spadku. Umowa o dział spadku może być sporządzona także w formie ugody sądowej w postępowaniu o dział spadku."Uzasadnienie faktyczneWątpliwość objęta pytaniem przedstawionym przez Sąd Wojewódzki wynika stąd, że - z jednej strony - w myśl art. 62 pr. spadk. spadkobiercy mogą dokonać działu spadku przez zawarcie umowy o dział spadku, a więc bez jakiegokolwiek orzeczenia sądowego, a - z drugiej strony - przepis art. 147 post. spadk. przewiduje wydanie przez sąd postanowienia działowego "na podstawie zgodnego oświadczenia wszystkich spadkobierców". Chodzi więc o to, czy przepis art. 147 post. spadk., przewidujący wydanie postanowienia działowego właśnie w wypadku zgodnego oświadczenia spadkobierców, jest przepisem szczególnym w stosunku do wyżej powołanego art. 62 pr. spadk., czy, mianowicie, można argumentować następująco: wprawdzie spadkobiercy mogą zawrzeć umowę o dział spadku, jednakże jeżeli jej nie zawarli, lecz wszczęte zostało postępowanie sądowe o dział spadku, to już od tej chwili dział spadku może nastąpić tylko na podstawie postanowienia sądu, które ewentualnie może być oparte na zgodnym oświadczeniu spadkobierców. Chodzi więc o to, czy w wypadku, gdy wszczęte zostało postępowanie działowe, dział spadku może nastąpić wyłącznie na skutek sądowego postanowienia działowego, i to także w razie jednomyślności spadkobierców co do sposobu przeprowadzenia działu spadku. Rozważając to zagadnienie należy mieć na względzie, co następuje:Stosunek pomiędzy art. 62 pr. spadk. a art. 147 post. spadk. nie jest stosunkiem zasady do wyjątku. Przepis art. 147 post. spadk. nie jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 62 pr. spadk., nie ogranicza go ani nie modyfikuje, ponieważ dotyczy innej materii. A więc również po wszczęciu postępowania o dział spadku spadkobiercy mogą zawrzeć poza sądem umowę o dział spadku. Na skutek zawarcia takiej umowy następuje ukształtowanie prawa, a mianowicie dział spadku (art. 62 pr. spadk.). Jeżeli więc dział spadku został dokonany przez tę czynność prawną spadkobierców zdziałaną w toku postępowania o dział spadku, to tym samym przedmiot tegoż postępowania przestaje istnieć, a samo postępowanie musi ulec umorzeniu (art. 30 k.p.n.), jako bezprzedmiotowe. Skoro zaś przedmiot umowy o dział spadku jest identyczny z przedmiotem postępowania o dział spadku, to umowę o dział spadku mogą spadkobiercy sporządzić także w formie ugody sądowej w toku postępowania działowego.Aby jednak dział spadku został dokonany na skutek umowy o dział spadku, umowa ta musi być ważną czynnością prawną. Nieważna umowa o dział spadku nie wywołuje bowiem żadnych skutków, a więc nie powoduje bezprzedmiotowości postępowania sądowego o dział spadku. Jeżeli więc spadkobiercy zawrą w przepisanej formie umowę o dział spadku w toku postępowania działowego, sąd musi stwierdzić, czy umowa ta nie jest sprzeczna z ustawą (art. 41 § 1 p.o.p.c.), a w szczególności - jeśli chodzi o podział nieruchomości - musi stwierdzić, czy umówiony podział nie jest sprzeczny z interesem społeczno-gospodarczym (art. 95 § 2 pr. rzecz. w związku z art. 60 § 2 pr. spadk. oraz wytyczne uchwalone przez Sąd Najwyższy w dniu 27.II.1960 r.- OSN 1960, poz. 31). Sprzeczność z tym interesem społeczno-gospodarczym powodowałaby nieważność umowy o dział spadku. Stwierdzenie zatem, że zawarta przez spadkobierców umowa o dział spadku spowodowała bezprzedmiotowość postępowania o dział spadku, wymaga stwierdzenia ważności tej umowy, a tym samym wymaga także jej merytorycznej oceny. Jeżeli sąd stwierdzi, że zawarta umowa jest ważna, to umorzy postępowanie działowe na podstawie wyżej powołanego art. 30 k.p.n. W razie sporządzenia umowy o dział spadku w formie ugody sądowej, forma ta - jak to już Sąd Najwyższy wyjaśniał - zastępuje formę aktu notarialnego, jakiej wymaga art. 62 pr. spadk., jeżeli przedmiotem umowy jest nieruchomość.Przepis art. 147 post. spadk. dotyczy natomiast zupełnie innej materii. "Zgodne oświadczenia wszystkich spadkobierców" nie są zdziałaną przez nich czynnością prawną (art. 40 p.o.p.c.), nie są to oświadczenia woli spadkobierców skierowane do siebie nawzajem. "Zgodne oświadczenia", o których mówi art. 147 post. spadk., są natomiast oświadczeniami spadkobierców skierowanymi do sądu, są ich oświadczeniami "procesowymi", a mianowicie są wnioskami (żądaniami) spadkobierców co do treści postanowienia działowego. Jeżeli te wnioski spadkobierców są zgodne, a żądany przez nich sposób przeprowadzenia podziału nie nasuwa zastrzeżeń, o jakich mowa w art. 147 post. spadk., sąd orzeka dział spadku w myśl zgodnych wniosków wszystkich spadkobierców. Dział spadku zostaje wówczas dokonany na skutek prawomocności postanowienia działowego, a nie na skutek czynności prawnej spadkobierców, jak to ma miejsce w razie zawarcia ważnej umowy o dział spadku.Aczkolwiek w razie jednomyślności spadkobierców zależy od ich woli, czy wybiorą drogę umowy o dział spadku, czy też orzeczenia sądowego (J. Gwiazdomorski: Prawo spadkowe 1959, str. 225 oraz Zarys prawa spadkowego 1961, str. 193; J. Ignatowicz - NP nr 5/1961, str. 651), to jednak ich sytuacja nie jest w obu wypadkach identyczna. Jeżeli bowiem spadkobiercy zawrą umowę o dział spadku, każdy z nich może być narażony na zarzut, że umówione ukształtowanie prawa nie nastąpiło, że dział spadku nie został dokonany, że mianowicie umowa o dział spadku była nieważna (np. że umówiony podział nieruchomości jest sprzeczny z interesem społeczno-gospodarczym). Zarzut taki nie jest wyłączony także wówczas, gdy umowa o dział spadku została zawarta w formie ugody sądowej, a sąd umorzył postępowanie działowe, uznając umowę tę za ważną. Taka bowiem dodatnia ocena przesłanki uznania postępowania za bezprzedmiotowe nie uzyskuje nigdy powagi rzeczy osądzonej i nie wyłącza możliwości odmiennej oceny ważności umowy w innym postępowaniu.Jeżeli natomiast ukształtowanie prawa nastąpiło nie na skutek czynności prawnej (art. 40 p.o.p.c.), lecz na skutek prawomocnego postanowienia działowego, to zarzut powyższy byłby bezprzedmiotowy, choćby nawet podział został orzeczony wadliwie. Ta właśnie istotna różnica skutków powoduje, że spadkobiercy - nawet w razie zupełnej jednomyślności co do sposobu podziału spadku - mogą woleć uzyskać orzeczenie sądu niż zawrzeć umowę o dział spadku. W szczególności bowiem - jak już wyżej zaznaczono - kwestia, czy podział nieruchomości jest zgodny z interesem społeczno-gospodarczym, wyjaśnionym w wyżej powołanych wytycznych Sądu Najwyższego, musi być wprawdzie rozważana przez sąd nie tylko w razie wydania postanowienia działowego na podstawie zgodnych wniosków spadkobierców, lecz także w razie umorzenia postępowania z powodu zawarcia umowy o dział spadku - to jednak w razie umorzenia postępowania walor poglądu sądu, że umówiony podział nie narusza interesu społeczno-gospodarczego i że umowa o dział spadku jest ważna, nie sięga poza sprawę, w której postępowanie ulega umorzeniu. Zrozumiałe jest zatem, że w przepisie art. 146 post. spadk. ustawodawca zobowiązuje sąd, by nakłaniał spadkobierców do zgodnego przeprowadzenia podziału, co - jak to właśnie wyjaśnia przepis następny - ustawodawca rozumie nie jako nakłanianie spadkobierców do zawarcia umowy o dział spadku i do rezygnacji z merytorycznego orzeczenia sądu, lecz jako nakłanianie ich do uzgodnienia treści żądanego postanowienia działowego.