4 CO 15/61

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia H. Dąbrowski. Sędziowie: Z. Wiszniewski (sprawozdawca), F. Szczepański.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Sylwestra K. o dział spadku po Mariannie i Andrzeju K., po rozpoznaniu przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu - Ośrodek w Kaliszu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego:"Czy w każdym przypadku odesłania - w toku postępowania działowego - uczestnika postępowania na drogę postępowania spornego odnośnie do roszczeń wyszczególnionych w art. 151 § 1 postępowania spadkowego, a w szczególności odnośnie do roszczeń między uczestnikami postępowania z tytułu pobranych dochodów przez użytkujących spadek, konieczne jest wstrzymanie się przez sąd z dokonaniem działu do czasu rozstrzygnięcia roszczeń, co do których nastąpiło skierowanie na drogę postępowania spornego?"udzielił następującej odpowiedzi:"W sprawie o dział spadku sąd nie może w postanowieniu działowym odesłać uczestników działu na drogę postępowania spornego co do ich wzajemnych roszczeń wymienionych w art. 151 § 1 postępowania spadkowego."Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki może przekazać Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia wątpliwe zagadnienie prawne, jakie powstaje "przy rozpoznaniu rewizji" (art. 388 § 1 k.p.c.) bądź przy rozpoznaniu zażalenia (art. 394 § 3 k.p.c.). Granicę zatem zakresu przekazywanego zagadnienia określa jego aktualność w danej, rozpoznawanej przez sąd wojewódzki, sprawie. W wypadku więc, gdy pytanie sądu wojewódzkiego jest sformułowane w ten sposób, że obejmuje także przedmiot nieaktualny dla danej sprawy, Sąd Najwyższy - jeżeli nie przejmuje sprawy do rozpoznania - musi swą odpowiedź zacieśnić do zakresu przewidzianego w art. 388 § 1 k.p.c., eliminując to wszystko, co dla rozpoznania przez sąd rewizyjny rewizji w danej sprawie jest nieaktualne, bezprzedmiotowe.Taka właśnie sytuacja zachodzi w niniejszym wypadku. W sprawie o dział spadku, w której Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu pytanie zacytowane wyżej w sentencji, niektórzy uczestnicy działu zgłosili w toku postępowania działowego przed Sądem Powiatowym swe roszczenia z tytułu pobranych dochodów (pożytków z nieruchomości spadkowej). W toku postępowania Sąd Powiatowy nie odesłał uczestników działu na drogę postępowania spornego co do tych zgłoszonych roszczeń. Dopiero w swym postanowieniu działowym, przyznawszy całą nieruchomość spadkową dwom spadkobiercom za spłatą innych, orzekł nadto, że "z roszczeniem o pożytki odsyła zainteresowanych na drogę procesu cywilnego". W rewizji od tegoż postanowienia działowego zostało zakwestionowane m.in. również to odesłanie na drogę procesu.Jak wynika z powyższego streszczenia, nie powstaje w owej sprawie sformułowane w pytaniu sądu wojewódzkiego zagadnienie odesłania "w toku postępowania działowego", skoro "w toku" postępowania sąd powiatowy nie odesłał uczestników działu na drogę postępowania spornego, uczynił zaś to dopiero w postanowieniu kończącym postępowanie w sprawie. Tym samym nie powstaje również zagadnienie "wstrzymania się" z dokonaniem działu i w konsekwencji musi być ono wyeliminowane z sentencji rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego.Wyeliminować również należy wszelkie zagadnienia dotyczące takich roszczeń spośród wymienionych w art. 151 § 1 postępowania spadkowego, o które w owej rozpoznawanej przez sąd wojewódzki sprawie nie chodzi (wyrównanie przysporzeń, zachowki, zmniejszenie zapisów). Odpada więc w szczególności kwestia pewnej wadliwości zawartej w wymienieniu w tym przepisie także zmniejszenia zapisów, na którą trafnie zwrócił uwagę J. Gwiazdomorski (" Prawo spadkowe", 1959, str. 233).Należy przeto ograniczyć niniejsze rozważania tylko do objętych tym przepisem "wzajemnych roszczeń między uczestnikami działu z tytułu wspólnego posiadania, pobranych dochodów, poczynionych nakładów i spłaconych długów", skoro tylko w tej grupie roszczeń mieszczą się roszczenia zgłoszone w Sądzie Powiatowym w toku postępowania w owej sprawie. Jeżeli więc w (poniższych wywodach mowa będzie (dla krótkości sformułowania) o roszczeniach uczestników działu z art. 151 § 1 postępowania spadkowego, to należy z góry zastrzec, że chodzi jedynie o te ostatnie roszczenia wzajemne uczestników działu, gdyż niczego innego uchwała niniejsza nie dotyczy.Następne niezbędne ograniczenie zagadnienia wynika stąd, że (pytanie dotyczy w ogólności uczestników postępowania działowego. Jednakże odesłanie co do powyższych "wzajemnych roszczeń" (art. 151 § 1 postępowania spadkowego) nie dotyczy wszystkich uczestników postępowania działowego, lecz wyłącznie uczestników działu. Nie każdy uczestnik postępowania działowego (art. 13 § 1 i 2 k.p.u.) jest uczestnikiem działu, takim bowiem uczestnikiem jest tylko ten uczestnik postępowania, któremu przysługuje prawo do schedy. Skoro zaś w rozpoznawanej sprawie roszczenia z art. 151 § 1 postępowania spadkowego zgłosili spadkobiercy, a więc "uczestnicy działu", to zagadnienia odesłania na drogę postępowania spornego innych uczestników postępowania (a mianowicie tych, którzy są zainteresowani w rozumieniu art. 13 k.p.n., lecz nie są uczestnikami działu) nie powstaje w ogóle w owej sprawie i musi być wyeliminowane z zagadnienia przedstawionego w trybie art. 388 § 1 k.p.c.Tak więc, po wyeliminowaniu z zakresu pytania tego, co w rozpoznawanej sprawie jest zupełnie nieaktualne, redukuje się ono do następującego zagadnienia:"Czy na zasadzie art. 151 § 1 postępowania spadkowego odesłanie uczestników działu na drogę postępowania spornego co do ich wzajemnych roszczeń wymienionych w tym przepisie może nastąpić dopiero w postanowieniu działowym?"Uchwała niniejsza ograniczyć się musi zatem do rozstrzygnięcia pytania tak sformułowanego. Pytanie sformułowane przez. Sąd Wojewódzki sięga dalej: obejmuje ono m.in. także sytuacje, gdy mimo odesłania uczestników na drogę postępowania spornego proces o zgłoszone roszczenie nie został wytoczony bądź po wniesieniu pozwu został cofnięty, bądź też postępowanie sporne zostało zawieszone na zgodny wniosek stron itp. Wszystkie te kwestie są jednak bezprzedmiotowe w sprawie rozpoznawanej na skutek rewizji przez Sąd Wojewódzki i dlatego - jak już na wstępie wyjaśnione zostało - nie mogą one być rozstrzygane w niniejszej uchwale.Uzasadnienie prawneZacieśniwszy więc zagadnienie do granic zakreślonych przepisem art. 388 § 1 k.p.c., należy przede wszystkim zważyć, że z art. 151 § 1 postępowania spadkowego wynika, co następuje:Jeżeli uczestnikowi działu przysługuje wymienione w art. 151 § 1 postępowania spadkowego roszczenie względem innego uczestnika działu z tytułu wspólnego posiadania, pobranych dochodów, poczynionych nakładów lub spłaconych długów spadkowych, a przedmiot ten jest już prawomocnie rozstrzygnięty albo w chwili wszczęcia postępowania działowego jest objęty stanem zawisłości, to roszczenie to nie wchodzi w zakres kognicji sądu spadku w postępowaniu działowym. Jeżeli natomiast nie zachodzi żaden z tych dwóch wypadków - a taka właśnie sytuacja jest założeniem niniejszej uchwały - to wówczas uczestnik działu, który uważa, że przysługuje mu względem innego uczestnika działu którekolwiek z powyższych roszczeń, może tego roszczenia dochodzić wyłącznie przez zgłoszenie w postępowaniu działowym żądania zasądzenia tegoż roszczenia. Jeżeli to czyni sąd spadku, to albo rozpozna zgłoszone roszczenie samodzielnie, albo odeśle uczestników działu na drogę postępowania spornego co do tego roszczenia. A więc roszczenie takie, jeśli nie jest objęte powagą rzeczy osądzonej ani litispondencją, może być rozpoznawane poza postępowaniem działowym tylko wówczas, gdy sąd spadku odesłał uczestników działu na drogę postępowania spornego. Skoro zaś odesłanie takie nie może nastąpić po zakończeniu postępowania działowego, to ustawodawca konsekwentnie przewiduje (art. 151 § 2 postępowania spadkowego) wygaśnięcie prawa dochodzenia roszczenia w razie niezgłoszenia żądania w postępowaniu działowym.Jeżeli sąd spadku odeśle uczestników działu na drogę postępowania spornego co do ich wzajemnych roszczeń z art. 151 § 1 postępowania spadkowego, powstaje kwestia stosunku pomiędzy procesem wszczętym na skutek takiego odesłania a postępowaniem działowym, a w szczególności kwestia stosunku zachodzącego pomiędzy wyrokiem wydanym w owym procesie a zakresem postanowienia działowego. Chodzi zwłaszcza o to, czy w razie odesłania uczestników działu i wytoczenia procesu oba te postępowania, tj. proces i postępowanie działowe, są zupełnie niezależne od siebie, innymi słowy - czy w razie odesłania uczestników działu na drogę postępowania spornego i wytoczenia powództwa dochodzone roszczenie zostaje eo ipso usunięte w zupełności z zakresu kognicji sądu spadku. Odpowiedź twierdząca na to ostatnie pytanie musiałaby być oparta na przypisaniu przepisowi art. 151 § 1 postępowania spadkowego treści, której on bynajmniej nie zawiera. Z przepisu tego wcale nie wynika, jakoby przewidziane w jego zdaniu drugim odesłanie na drogę postępowania spornego uchylało w całości zasadę wypowiedzianą w zdaniu pierwszym, tj. jakoby treść art. 151 § 1 była następująca: "sąd w postępowaniu działowym rozstrzyga (...), chyba że odeśle uczestników działu na drogę postępowania spornego". Tego przepis ten bynajmniej nie głosi.W razie odesłania uczestników działu na drogę postępowania spornego co do ich wzajemnych roszczeń z art. 151 § 1 postępowania spadkowego, wyrok wydany w postępowaniu spornym stwierdzi albo istnienie roszczenia, albo jego nieistnienie. W tym drugim wypadku dane roszczenie nie będzie już rozpoznawane w postępowaniu działowym. Jeżeli jednak, w razie odesłania uczestników działu na drogę postępowania spornego, wyrok wydany w tym postępowaniu stwierdzi istnienie i wysokość roszczenia, to wyrok taki da postępowaniu działowemu jedynie rozstrzygnięcie wstępnej przesłanki co do tego, o czym - w świetle zdania pierwszego art. 151 § 1 postępowania spadkowego - sąd spadku ma orzec w postanowieniu działowym. W sprawie działowej bowiem uczestnicy działu mogą zgłosić wiele wzajemnych roszczeń z art. 151 § 1 postępowania spadkowego, które mogą być różnokierunkowe, przy czym jeden uczestnik działu może być w stosunku do drugiego uczestnika działu wierzycielem z jednego tytułu, a dłużnikiem z innego. Może się zdarzyć, że co do jednego z tych roszczeń sąd spadku odeśle uczestników działu na drogę postępowania spornego, a inne roszczenie rozstrzygnie samodzielnie. Może się też zdarzyć, że w razie kilku kolejnych "odesłań" procesy będą się - zależnie od właściwości - toczyły przed różnymi sądami i wyroki zapadną w różnych sądach. Jeżeli istnienie i wysokość tych roszczeń zostanie ustalona pozytywnie bądź w wyniku postępowania spornego, do którego sąd spadku odesłał uczestników działu, bądź samodzielnie przez sąd spadku - w każdym razie nikt inny, tylko sąd spadku orzeka ostatecznie o tych wzajemnych roszczeniach w swym postanowieniu działowym w ten sposób, że wyprowadza ostateczne salda i zasądza te salda od dłużników. W razie zarządzenia sprzedaży postanowieniem działowym może to być postanowienie, o którym mowa w art. 161 postępowania spadkowego.Z powyższego wynika, że sąd spadku, odsyłając na zasadzie art. 151 § 1 postępowania spadkowego uczestników działu na drogę postępowania spornego co do ich wzajemnych roszczeń, tylko wówczas wyzbędzie się przedmiotu należącego w zasadzie do jego kognicji, gdy wyrok wydany w postępowaniu spornym stwierdzi nieistnienie roszczenia.Istnienie i wysokość wzajemnych roszczeń uczestników działu może mieć - jak to trafnie podkreślił J. Pietrzykowski (glosa w "Nowym Prawie" nr 10/1960, str. 1379 i nast.) - istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia samego działu. Dlatego właśnie ustawodawca wprowadził w art. 151 § 1 postępowania spadkowego zasadę jednoczesnego rozstrzygania. Uczynił od niej odstępstwo jedynie co do tego, co w chwili wszczęcia postępowania działowego jest już objęte bądź powagą rzeczy osądzonej, bądź stanem zawisłości.Z powyższego wynika, że z chwilą wszczęcia postępowania działowego droga postępowania spornego staje się dla wzajemnych roszczeń uczestników działu, wymienionych w art. 151 § 1 postępowania spadkowego, a nie objętych powyższym odstępstwem od zasady, otwarta dopiero wówczas, gdy sąd spadku odeśle uczestników działu na drogę postępowania spornego. W razie takiego odesłania sąd spadku powinien określić, kto, przeciw komu i o co ma wytoczyć powództwo; Tylko takie powództwo ma otwartą drogę procesu. Aczkolwiek, abstrakcyjnie rzecz biorąc, nie byłoby wykluczone powództwo rzekomego dłużnika, negującego swe zobowiązanie, o ustalenie nieistnienia roszczenia, to jednak nie powinno budzić wątpliwości, że jako stronę powodową sąd spadku powinien określić tego uczestnika działu, który zgłasza swoje roszczenie, który zatem twierdzi, że jest wierzycielem. Powstaje w ten sposób zagadnienie, czy powództwo to ma być powództwem o zasądzenie, czy zatem wyrok stwierdzający i istnienie roszczenia będzie wyrokiem zasądzającym. Wbrew przypuszczeniu, jakie prima facie nasuwa się, należy stanowczo wyłączyć wyrok zasądzający. Skoro bowiem - jak już wyżej wskazano - w razie omawianego odesłania na drogę procesu i stwierdzenia w wyroku istnienia i wysokości roszczenia przedmiot postanowienia działowego nie ulega zacieśnieniu, skoro zatem sąd spadku musi ewentualnie wyprowadzić ostateczne salda, a salda te mogą być okolicznością istotną dla samej decyzji co do działu, skoro więc tylko sąd spadku może te salda zasądzić w postanowieniu działowym - to stwierdzić należy, że w razie odesłania uczestników działu na drogę postępowania spornego co do ich wzajemnych roszczeń wyrok wydany w tym postępowaniu nie może być wyrokiem zasądzającym. Jeżeli roszczenie istnieje, sąd procesowy musi ograniczyć się do ustalenia istnienia roszczenia w takiej a takiej wysokości. Ewentualne zasądzenie należy już do postanowienia działowego. Ustalenie prawomocnym wyrokiem istnienia roszczenia w takiej a takiej wysokości nie musi jednak doprowadzić do zasądzenia go w postanowieniu działowym, skoro - jak już o tym była wyżej mowa - możliwe jest, że wierzyciel tego roszczenia jest dłużnikiem co do innego roszczenia, że zatem ostateczne saldo będzie inne.Zasadą jest skupienie w ręku jednego sądu i w ramach jednej sprawy ostatecznego rozstrzygnięcia nie tylko o samym dziale spadku, lecz także o roszczeniach tu omawianych. Byłoby sprzeczne z tą ustawową zasadą przypuszczenie, że w razie odesłania uczestników działu na drogę postępowania spornego może zapaść wyrok zasądzający, że zatem zgłoszone w postępowaniu działowym roszczenie uczestnika działu z art. 151 § 1 postępowania spadkowego może być egzekwowane, mimo że postępowanie działowe nie jest zakończone. Jedynie bowiem co do roszczeń objętych powagą rzeczy osądzonej lub stanem zawisłości ustawodawca dokonał - ze względów oportunistycznych - odstępstwa od tej zasady.A zatem nie tylko wówczas, gdy sąd spadku samodzielnie rozstrzyga o wzajemnych roszczeniach uczestników działu, lecz także wówczas, gdy odesłał ich na drogę postępowania spornego, postanowienie działowe nie może zapaść dopóty, dopóki nie zostanie stwierdzone, czy zgłoszone roszczenie istnieje. Skoro zaś, odsyłając uczestników działu na drogę postępowania spornego, sąd spadku nie wie, jaki będzie wynik procesu, sikoro zatem otwarta jest możliwość, że wyrok stwierdzi istnienie roszczenia, a wówczas sąd spadku, uzyskawszy w wyroku ustalenie co do istnienia i wysokości roszczenia, będzie musiał w swym postanowieniu działowym ostatecznie orzec o zgłoszonym roszczeniu w swym postanowieniu działowym, a od rozstrzygnięcia tego może zależeć orzeczenie co do samego działu spadku - musi się dojść do wniosku, że odesłanie uczestników działu na drogę postępowania spornego nie może nastąpić w postanowieniu działowym.Ażeby uczestnik działu mógł dochodzić roszczenia z art. 151 § 1 postępowania spadkowego, musi swe żądanie zgłosić w postępowaniu działowym. Nie może go zgłosić sądowi spadku po wydaniu postanowienia działowego, skoro postanowienie to kończy postępowanie w sprawie. Nie może też zgłosić tego roszczenia w postępowaniu rewizyjnym, gdyż przeciwstawia się temu istota tegoż postępowania. Żądanie musi więc być zgłoszone w toku postępowania działowego przed sądem pierwszej instancji. Jeżeli więc art. 151 § 2 postępowania spadkowego mówi, że prawo dochodzenia roszczenia gaśnie "po zapadnięciu prawomocnego postanowienia działowego", to ze sformułowania tego bynajmniej nie wynika, jakoby przepis ten dopuszczał możliwość odesłania dopiero w postanowieniu działowym uczestników działu na drogę postępowania spornego i możliwość wytoczenia na tej podstawie procesu po wydaniu, lecz przed uprawomocnieniem się, postanowienia działowego. Art. 151 § 2 postępowania spadkowego mówi o "prawomocnym" postanowieniu działowym tylko dlatego, że postanowienie działowe może na skutek rewizji być uchylone, sprawa może być przekazana sądowi spadku do ponownego rozpoznania, a wówczas otwarta jest możliwość zgłoszenia roszczenia w toku ponownego postępowania przed sądem spadku, jako sądem I instancji.Tak więc art. 151 § 2 postępowania spadkowego nie tylko nie uzasadnia przypuszczenia o możliwości toczenia się procesu po prawomocnym dziale spadku, lecz wręcz przeciwnie: wyłączając dochodzenie roszczenia po prawomocnym dziale spadku, potwierdza pogląd wyżej przedstawiony a wypowiedziany w sentencji niniejszej uchwały.Z poglądu tego wynika nadto, że odesłanie uczestników działu na drogę postępowania spornego na zasadzie art. 151 § 1 postępowania spadkowego co do ich wzajemnych roszczeń powinno mieć miejsce jedynie wówczas, gdy jest to celowe. Odesłanie nie jest nigdy celowe, jeżeli nie przyspieszy zakończenia postępowania o dział spadku. Jeżeli więc w konkretnej sytuacji w razie odesłania uczestników działu na drogę procesu sąd spadku musiałby następnie czekać bezczynnie na zakończenie procesu, to jest oczywiste, że o celowości odesłania nie może być mowy. Dlatego też aktualność przewidzianego w art. 151 § 1 postępowania spadkowego odesłania uczestników działu na drogę procesu co do ich wzajemnych roszczeń zachodzi w praktyce wyjątkowo.