III CZP 66/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Wielgus. Sędziowie SN: W. Łysakowski, T. Żyznowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marianny K. z udziałem Barbary G., Zofii M., Stanisławy S., Urszuli P., Ireny B., Justyny I. i Ewy M. o uwłaszczenie nieruchomości rolnej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 21 sierpnia 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy pojęcie posiadania samoistnego w rozumieniu art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych jest tożsame z pojęciem posiadania samoistnego w rozumieniu art. 336, 337 i 338 k.c.?"podjął następującą uchwałę:Artykuł 1 ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm.) nie zawiera odmiennego od unormowanego w kodeksie cywilnym pojęcia posiadania samoistnego.Uzasadnienie faktyczneWobec stwierdzenia nieważności aktu własności ziemi wydanego przez Naczelnika Miasta O. z dnia 30 czerwca 1976 r. wydanego Mariannie K., obejmującego nieruchomość o powierzchni 0,3405 ha, wchodzącą w skład gospodarstwa rolnego, wnioskodawczyni Marianna K. dowodziła, że na podstawie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) stała się właścicielką całego gospodarstwa, twierdziła, że działkę siedliskową otrzymała w przeszłości aktem własności ziemi.Sąd Rejonowy w Otwocku ustalił, że nieruchomości rolne wchodzące w skład gospodarstwa rolnego, prowadzonego przez wnioskodawczynię Mariannę K. i jej męża Tadeusza K., pochodziły z gospodarstwa rolnego męża wnioskodawczyni Tadeusza K. Zmarł on w 1954 r., pozostawiając żonę i siedem córek. W dacie zgonu ojca tylko 2 z nich były pełnoletnie. Małoletnie córki uczęszczały do szkoły, lecz w miarę sił pomagały w tym gospodarstwie prowadzonym wspólnie przez matkę i dzieci. Wnioskodawczyni pozostawała w przekonaniu, że ziemia jest jej i dzieci jako spadkobierców zmarłego Tadeusza K. Dzieci zatem były współposiadaczami z wnioskodawczynią spornych nieruchomości rolnych. Powołując się na zebrany materiał dowodowy co do sytuacji istniejącej w tym gospodarstwie od daty zgonu męża i ojca zainteresowanych, Sąd Rejonowy w Otwocku postanowieniem z dnia 28 kwietnia 1987 r. stwierdził, że Marianna K. w 1/2 części i dzieci: Barbara G., Zofia M., Stanisława S., Urszula P., Irena B., Justyna I. i Ewa K. po 1/14 części każda z nich stały się współwłaścicielami z dniem 4 listopada 1972 r. nieruchomości rolnych stanowiących działki: o powierzchni 1923 m2, 1810 m2 i 1840 m2 położone w J.W złożonej rewizji wnioskodawczyni Marianna K. zarzuciła, że zaskarżone postanowienie zapadło z obrazą art. 160 § 1 k.c. Skarżąca dowodziła, że zarówno przed dniem 4 listopada 1971 r., jak i w tej dacie bezpośrednio na gruncie spadkowym pracowała tylko ona.Rozpoznając rewizję wnioskodawczyni Sąd Wojewódzki przedstawił do rozstrzygnięcia przytoczone zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm.) rolnicy, którzy do dnia wejścia w życie tej ustawy posiadają nieruchomości jako samoistni posiadacze nieprzerwanie od lat pięciu, stają się z mocy prawa właścicielami tych nieruchomości, chociażby nie zachodziły warunki określone w ust. 1. Jeżeli jednak uzyskali posiadanie w złej wierze, nabycie własności następuje tylko wtedy, gdy posiadanie trwało co najmniej przez lat 10. Wynika z tego, że przedmiotem uwłaszczenia może być tylko nieruchomość wchodząca w skład gospodarstwa rolnego, a wykonywane przez rolnika władztwo ma mieć postać posiadania samoistnego i trwać nieprzerwanie przez lat 5. Ten minimalny w wypadku dobrej wiary okres posiadania samoistnego nie zawsze jest wystarczający. W wypadku bowiem złej wiary posiadanie powinno trwać co najmniej przez lat 10. Omawiany przepis w zakresie przedmiotu uwłaszczenia, jak również przesłanki samoistnego posiadania nieruchomości przez rolnika w dacie wejścia w życie ustawy, tj. w dniu 4 listopada 1971 r., nie wprowadzają odmiennego uregulowania w stosunku do sytuacji objętej ust. 1 art. 1 tej ustawy, normującej uzyskanie własności przez nieformalnych nabywców.Dlatego przedstawionego przez Sąd Wojewódzki zagadnienia prawnego nie można ograniczyć do przytoczonego art. 1 ust. 2 ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Odnosi się ono w istocie do wszystkich spraw o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez samoistnych posiadaczy, co potwierdza treść art. 4 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81). Uchylając bowiem powyższą ustawę o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych w zakresie i ze skutkami określonymi w powołanym art. 4 ustawodawca podkreślił ratio legis rozważanej ustawy preferującej rolników będących samoistnymi posiadaczami nieruchomości rolnych. Ochrona tych posiadaczy i uporządkowanie spraw własnościowych w rolnictwie sprzyja uzyskiwaniu większych efektów produkcyjnych.Ustawa o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych posługuje się terminem "posiadanie samoistne", który to termin jest techniczno-prawnym terminem z kodeksu cywilnego. Wobec tego, że wspomniana ustawa nie zawiera odmiennego uregulowania znaczenia tego terminu, a także nic innego nie wynika z jej treści i celu, to w pełni uzasadnionym jest pogląd, iż chodzi o instytucję prawną unormowaną i zdefiniowaną w art. 336 k.c. Pogląd taki z odwołaniem się do zasady jednolitości systemu prawnego, która zakłada nadawanie jednakowego znaczenia takim samym pojęciom użytym w różnych aktach prawnych, wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 marca 1977 r. IV CR 52/77 (OSNCP 1977, z. 12, poz. 140). Na tle zaś ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych Sąd Najwyższy potwierdził to zapatrywanie w uchwale z dnia 21 października 1983 r. III CZP 48/83 (OSNCP 1984, z. 5, poz. 71). Nie koliduje ono ze społeczno-ekonomicznymi założeniami i celami tej ustawy. Nie jest także kwestionowane w piśmiennictwie prawniczym.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy, aprobując dotychczasowe orzecznictwo, udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.