III CZP 68/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: J. Ignatowicz, K. Olejniczak.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w D. o przejęcie nieruchomości rolnej na własność Państwa, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 27 kwietnia 1927 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"I. Czy w wypadku gdy osoby trzecie spełniają warunki do nabycia z mocy ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) własności nieruchomości rolnej, objętej wnioskiem o przejęcie na własność Państwa w trybie ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przyjmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 17, poz. 130), sąd powinien zawiesić postępowanie do czasu wydania przez władzę administracyjną prawomocnej decyzji przewidzianej w art. 12 ustawy z dnia 26 października 1971 r. (Dz. U. Nr 27, poz. 250)?II. Czy warunkiem uwzględnienia wniosku o przejęcie nieruchomości na własność Państwa - w razie nabycia przez osoby trzecie poszczególnych części tej nieruchomości w sposób przewidziany w punkcie I - będzie uprzednie wydanie w stosunku do nich ostatecznego wykazu należności sądowych związanych z ich gospodarstwem?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:W wypadku gdy osoba trzecia spełnia warunki do nabycia - w trybie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) - własności nieruchomości rolnej, objętej wnioskiem o przejęcie na własność Państwa na podstawie ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 17, poz. 130), sąd powinien zawiesić postępowanie w sprawie do czasu wydania przez właściwy organ prezydium powiatowej rady narodowej decyzji stwierdzającej nabycie nieruchomości przez posiadacza samoistnego lub orzekającej o przekazaniu nieruchomości na własność dotychczasowego posiadacza zależnego.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Uchwałą Prezydium PRN w D. z dnia 22.X.1971 r. postanowiono wszcząć postępowanie o przejęcie na własność Państwa za zaległe należności części gospodarstwa rolnego, stanowiącego własność Pauliny H., a położonego we wsi R. i we wsi K.W wykonaniu tej uchwały na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 17, poz. 130) Wydział Finansowy Prezydium PRN w D. wystąpił w dniu 4.II.1972 r. z wnioskiem do Sądu Powiatowego o przejęcie na własność Państwa za zaległe należności w kwocie 55.554,40 zł części gospodarstwa rolnego Pauliny H., a mianowicie działki oznaczonej numerem 144 położonej we wsi R. oraz działek oznaczonych numerami 241 i 422/2 położonych we wsi K. - o łącznej powierzchni 11,162 ha i wartości 49.017 zł.Postanowieniem z dnia 22.II.1972 r. Sąd Powiatowy uwzględnił wniosek w całości, ustalając stan faktyczny zgodny z twierdzeniami wniosku.W rewizji Paulina H. - twierdząc, że gospodarstwo swoje około 20 lat temu podzieliła nieformalnie między troje dzieci - wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Na rozprawie rewizyjnej uczestnicy postępowania bezspornie przyznali fakt nieformalnej darowizny obejmującej poszczególne części gospodarstwa rolnego, a dokonanej przed 20 laty przez Paulinę H. na rzecz jej dzieci, które prowadzą odrębne gospodarstwa wraz z wydzielonymi im częściami.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważenia przedstawionego zagadnienia prawnego, zauważyć należy, co następuje:Ustawa z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), określając w art. 1 i 2 przesłanki, od których zależy nabycie własności nieruchomości rolnych, przewiduje równocześnie wypadki, w których przepisy powyższe nie mają zastosowania. Sytuacje takie wymienione są taksatywnie w art. 3 cyt. ustawy. W myśl tego artykułu zasad przewidzianych w art. 1 i 2 ustawy nie stosuje się do nieruchomości: a) stanowiących własność Państwa, b) stanowiących własność obywateli państw obcych, c) stanowiących własność związków wyznaniowych.Poza wyżej wymienionymi wyłączeniami przepisy ustawy mają zastosowanie, gdy zachodzą przesłanki wymienione w art. 1 ust. 1 lub 2 albo w art. 2.Równocześnie, jeżeli w dacie wejścia w życie ustawy toczy się postępowanie sądowe dotyczące własności nieruchomości podlegającej przepisom ustawy (a więc podpadającej pod dyspozycję art. 1 lub 2 ustawy), sąd obowiązany jest zawiesić postępowanie stosownie do art. 14 ust. 1 ustawy i zawiadomić o tym właściwy do spraw rolnych organ prezydium powiatowej rady narodowej.W świetle przedstawionych unormowań brak jakichkolwiek podstaw prawnych do wyłączenia spod dyspozycji art. 1 lub 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych - takich nieruchomości rolnych, w stosunku do których organ finansowy w wykonaniu uchwały prezydium powiatowej rady narodowej wystąpił do sądu o przymusowe ich przejęcie w całości lub w części za należności scalone na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 17, poz. 130).Nieruchomości takie nie podpadają pod dyspozycję art. 3 ustawy z dnia 26 października 1971 r. W dacie bowiem wejścia w życie ustawy nie stanowiły one jeszcze własności Państwa, lecz jedynie toczyło się postępowanie o ich przejęcie na rzecz Państwa. Nieruchomości takie przechodzą na własność Państwa - stosownie do art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. - z chwilą uprawomocnienia się postanowienia sądu wydanego w tym przedmiocie. Poza tym bark uzasadnionych podstaw prawnych do wyłączenia postępowania sądowego o przejęcie nieruchomości na własność Państwa za zaległe należności spod działania art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r.Ponadto należy zauważyć, że pod względem podmiotowym zakres obu wymienionych ustaw nie zawsze będzie jednakowy. Podmiotem bowiem ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejęciu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności jest przede wszystkim właściciel nieruchomości (art. 1 ust. 1), a także posiadacz samoistny (art. 8 ust. 1 ). Tymczasem podmiotem na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych jest samoistny posiadacz, który wszedł w posiadanie nieruchomości na podstawie nieformalnych tytułów wymienionych w art. 1 ust. 1 ustawy, bądź też samoistny posiadacz, który wywodzi swoje uprawnienia jedynie z faktu długoletniego posiadania (art. 1 ust. 2), a także posiadacz zależny (art. 2). W razie podziału gospodarstwa rolnego przez dotychczasowego właściciela - jak to miało miejsce w sprawie niniejszej - osoby mające wydzielone części gospodarstwa rolnego lub udziały w takim gospodarstwie mają własne uprawnienia wynikające z ustawy z dnia 26 października 1971 r., niezależnie od tego, czy właściciel jest zadłużony wobec Państwa z tytułu należności scalonych. Zajęcie odmiennego stanowiska, według którego ustawa z dnia 26 października 1971 r. nie ma w tym wypadku zastosowania, pozbawiałoby tych posiadaczy przysługującego im prawa. Zauważyć równocześnie należy, że cyt. ustawa z dnia 26 października 1971 r. reguluje wyraźnie sprawę odpowiedzialności za ciążące na nieruchomości należności Państwa, stanowiące w art. 10, iż rolnik, który nabył własność nieruchomości, ponosi odpowiedzialność osobistą za te należności.W razie wydania przez właściwy do spraw rolnych organ prezydium powiatowej rady narodowej decyzji stwierdzającej nabycie nieruchomości przez posiadacza samoistnego lub orzekającej o przekazaniu nieruchomości na własność dotychczasowego posiadacza zależnego, jeżeli nabycie nastąpiło na rzecz różnych osób prowadzących odrębne gospodarstwa, władza administracyjna powinna zweryfikować dotychczasowy swój wniosek co do przejęcia nieruchomości z punktu widzenia jego aktualności, a w razie istnienia warunków przewidzianych w ustawie z dnia 28 czerwca 1962 r. dokonać - jak trafnie podkreśla Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego - scalenia należności odrębnie w stosunku do każdej z tych osób i wystąpić z odrębnymi wnioskami.Z tych względów na przedstawione zagadnienie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.